bio6-2.2· II Bölmə: Orqanizmlərin hüceyrəvi quruluşu. Toxumalar, orqanlar və orqanlar sistemi· ~13 dəq

Hüceyrənin ümumi quruluşu

Membran, sitoplazma, nüvə.

Hüceyrə bütün canlı orqanizmlərin quruluş və fəaliyyət vahididir (viruslar istisna olmaqla — onlar hüceyrə quruluşuna malik deyil). Hər bir hüceyrə üç əsas hissədən ibarətdir: HÜCEYRƏ MEMBRANI, SİTOPLAZMA və NÜVƏ. Hüceyrə membranı hüceyrəni xaricdən əhatələyən nazik, elastik qişadır; o, maddələrin hüceyrəyə daxil olub-çıxmasını tənzimləyir — yəni seçici keçiricilik xüsusiyyətinə malikdir. Sitoplazma membran daxilində yerləşən yarımmaye, rəngsiz maddədir; hüceyrə orqanoidləri məhz sitoplazmada yerləşir və hüceyrənin həyat fəaliyyəti üçün lazım olan maddələr mübadiləsi burada baş verir. Nüvə hüceyrənin ən vacib hissəsidir — o, irsi məlumatı (DNT-ni) saxlayır və hüceyrənin bütün fəaliyyətini idarə edən mərkəz rolunu oynayır. Nüvəsiz hüceyrə uzun müddət yaşaya bilmir. Bitki hüceyrəsi heyvan hüceyrəsindən iki əlavə quruluşa malik olması ilə fərqlənir: HÜCEYRƏ DİVARI (sellülozadan ibarət, membranın xaricində yerləşən möhkəm qat — bitkiyə forma və dayanıqlıq verir) və XLOROPLASTLAR (tərkibində yaşıl piqment xlorofil olan orqanoidlər — onlarda fotosintez prosesi gedir). Heyvan hüceyrəsində isə nə hüceyrə divarı, nə də xloroplastlar vardır.

📌Nümunə

Məsələn: soğan qabığı hüceyrəsi bitki hüceyrəsi olduğu üçün mikroskopda hüceyrə divarı, membran, sitoplazma, nüvə aydın görünür; heyvanın yanaq epiteli hüceyrəsində isə yalnız membran, sitoplazma, nüvə müşahidə edilir — hüceyrə divarı yoxdur.

Qrafiklər

Bitki hüceyrəsinin quruluşu: hüceyrə divarı, sitoplazma, nüvə, vakuol və xloroplastların göstərildiyi sxem
Bitki hüceyrəsinin quruluşu: hüceyrə divarı, sitoplazma, nüvə, vakuol və xloroplastların göstərildiyi sxem

Əsas terminlər

Hüceyrə — Bütün canlı orqanizmlərin quruluş və fəaliyyət vahididir. Viruslar istisna olmaqla bütün canlılar hüceyrələrdən təşkil olunmuşdur.
Hüceyrə membranı — Hüceyrəni xaricdən əhatələyən nazik, elastik qişadır. Seçici keçiricilik xüsusiyyətinə malikdir — maddələrin hüceyrəyə daxil olub-çıxmasını tənzimləyir.
Sitoplazma — Membran daxilində yerləşən yarımmaye, rəngsiz maddədir. Hüceyrə orqanoidləri sitoplazmada yerləşir və maddələr mübadiləsi burada baş verir.
Nüvə — Hüceyrənin ən vacib hissəsidir. İrsi məlumatı (DNT-ni) saxlayır və hüceyrənin bütün fəaliyyətini idarə edən mərkəz rolunu oynayır. Nüvəsiz hüceyrə uzun müddət yaşaya bilmir.
Hüceyrə divarı — Yalnız bitki hüceyrəsində olur. Sellülozadan ibarət, membranın xaricində yerləşən möhkəm qatdır. Bitkiyə forma və dayanıqlıq verir.
Xloroplastlar — Yalnız bitki hüceyrəsində olan orqanoidlərdir. Tərkibində yaşıl piqment xlorofil olur və onlarda fotosintez prosesi gedir.
Bitki və heyvan hüceyrəsinin müqayisəsi
QuruluşBitki hüceyrəsiHeyvan hüceyrəsi
Hüceyrə membranıVarVar
SitoplazmaVarVar
NüvəVarVar
Hüceyrə divarıVar (sellülozadan ibarət)Yoxdur
XloroplastlarVar (fotosintez gedir)Yoxdur

Bitki hüceyrəsi heyvan hüceyrəsindən iki əlavə quruluşla — hüceyrə divarı və xloroplastlarla fərqlənir.

✎Mikroskopda hüceyrə müşahidəsi
  1. 1Soğan qabığı hüceyrəsi (bitki): Mikroskopda hüceyrə divarı, membran, sitoplazma və nüvə aydın görünür. Hüceyrə divarı ən kənarda yerləşən möhkəm qat kimi seçilir.
  2. 2Yanaq epiteli hüceyrəsi (heyvan): Mikroskopda yalnız membran, sitoplazma və nüvə müşahidə edilir. Hüceyrə divarı yoxdur — hüceyrə yalnız nazik membranla əhatələnib.
🚫Tez-tez səhv

Nüvəni sitoplazmanın tərkib hissəsi hesab etmək səhvdir. Nüvə sitoplazmadan ayrı, müstəqil strukturdur. Nüvə irsi məlumatı (DNT-ni) daşıyır, sitoplazma isə orqanoidlərin yerləşdiyi yarımmaye mühitdir.

💡Qeyd

Bitki hüceyrəsini heyvan hüceyrəsindən fərqləndirmək üçün 'DİVAR + XLOROPLAST' qaydasını yadda saxla. Heyvan hüceyrəsində nə hüceyrə divarı, nə də xloroplastlar vardır — heyvan hüceyrəsi ancaq membranla əhatələnmişdir.

Qaydalar

  1. 1Bütün canlı orqanizmlər hüceyrələrdən təşkil olunmuşdur — hüceyrə həyatın əsas quruluş və fəaliyyət vahididir; viruslar isə hüceyrə quruluşuna malik deyil.
  2. 2Hüceyrənin üç əsas hissəsi: HÜCEYRƏ MEMBRANI (xarici nazik qişa, maddələrin keçidini tənzimləyir), SİTOPLAZMA (daxili yarımmaye mühit, orqanoidlər burada yerləşir) və NÜVƏ (irsi məlumatı — DNT-ni saxlayan, hüceyrənin fəaliyyətini idarə edən mərkəz).
  3. 3Bitki hüceyrəsi heyvan hüceyrəsindən iki əsas əlavə quruluşa malik olması ilə fərqlənir: HÜCEYRƏ DİVARI (sellülozdan ibarət, membranın xaricində, hüceyrəyə forma və möhkəmlik verir) və XLOROPLASTLAR (tərkibində xlorofil olan, fotosintez aparan orqanoidlər).
  4. 4Heyvan hüceyrəsində hüceyrə divarı YOXDUR — heyvan hüceyrəsi ancaq membranla əhatələnmişdir; həmçinin heyvan hüceyrəsində xloroplastlar da olmur.
  5. 5Nüvə sitoplazmanın tərkib hissəsi deyil, ayrıca bir strukturdur — nüvə hüceyrənin irsi məlumatını (DNT-ni) daşıyır, sitoplazma isə orqanoidlərin yerləşdiyi yarımmaye mühitdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq