Canlıların təsnifatı
Aləmlər: bakteriyalar, göbələklər, bitkilər, heyvanlar.
Canlıların təsnifatı (sistematika) canlı orqanizmləri oxşarlıq və qohumluq əlamətlərinə görə qruplaşdıran elmdir. Alimlər bütün canlıları dörd əsas aləmə bölürlər: Bakteriyalar, Göbələklər, Bitkilər və Heyvanlar. Bakteriyalar ən sadə quruluşlu orqanizmlərdir — onların hüceyrəsində nüvə yoxdur, buna görə prokariot adlanırlar. Bitkilər xlorofil piqmentinə malikdir və günəş enerjisindən istifadə edərək qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə yaradırlar — bu proses fotosintez adlanır, buna görə bitkilər avtotrof orqanizmlərdir. Heyvanlar hazır üzvi maddə ilə qidalandıqları üçün heterotrof orqanizmlərdir, həmçinin fəal hərəkət etmək qabiliyyətinə malikdirlər. Göbələklər də heterotrofdur — onlar xlorofilsiz olduğu üçün fotosintez etmir, lakin hüceyrə divarına malikdir. Göbələkləri bitkilərlə qarışdırmaq şagirdlər arasında ən geniş yayılmış səhvlərdən biridir. Təsnifatın əsas pillələri kiçikdən böyüyə doğru: növ → cins → fəsilə → dəstə → sinif → tip/şöbə → aləm şəklində sıralanır. Ən böyük sistematik kateqoriya aləm, ən kiçik isə növdür.
Məsələn: ev pişiyi Heyvanlar aləminə, palıd ağacı Bitkilər aləminə, penisillin göbələyi Göbələklər aləminə, çöp bakteriyası isə Bakteriyalar aləminə aiddir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Aləm | Hüceyrə quruluşu | Qidalanma tipi | Fərqləndirici xüsusiyyət |
|---|---|---|---|
| Bakteriyalar | Prokariot (nüvəsiz) | Müxtəlif | Ən sadə quruluşlu, birhüceyrəli |
| Göbələklər | Eukariot (nüvəli) | Heterotrof | Xlorofilsiz, fotosintez etmir, hüceyrə divarı var |
| Bitkilər | Eukariot (nüvəli) | Avtotrof | Xlorofilə malikdir, fotosintez edir |
| Heyvanlar | Eukariot (nüvəli) | Heterotrof | Fəal hərəkət qabiliyyətinə malikdir |
Cədvəl dörd aləmin əsas fərqləndirici xüsusiyyətlərini göstərir.
- 1Ən kiçik vahid: Növ — təsnifatın ən kiçik vahididir. Məsələn, ev pişiyi bir növdür.
- 2Aralıq pillələr: Növdən yuxarı qalxdıqca pillələr belə sıralanır: növ → cins → fəsilə → dəstə → sinif → tip/şöbə → aləm.
- 3Ən böyük kateqoriya: Aləm — ən böyük sistematik kateqoriyadır. Məsələn, ev pişiyi Heyvanlar aləminə, palıd ağacı Bitkilər aləminə, penisillin göbələyi Göbələklər aləminə, çöp bakteriyası isə Bakteriyalar aləminə aiddir.
Ən geniş yayılmış səhv: göbələkləri bitkilərlə qarışdırmaq. Göbələklər ayrıca aləmdir — onlar xlorofilsizdir, fotosintez etmir və hazır üzvi maddə ilə qidalanır (heterotrof).
Təsnifat pillələrini kiçikdən böyüyə yadda saxlamaq üçün belə sırala: növ → cins → fəsilə → dəstə → sinif → tip/şöbə → aləm. Ən kiçik vahid növ, ən böyük kateqoriya isə aləmdir.
Qaydalar
- 1Təsnifat (sistematika) canlıları oxşarlıq və qohumluğa görə qruplara bölən elmdir; əsas dörd aləm: Bakteriyalar, Göbələklər, Bitkilər, Heyvanlar.
- 2Bakteriyalar prokariotdur — onların hüceyrəsində nüvə yoxdur, ən sadə quruluşlu birhüceyrəli orqanizmlərdir.
- 3Bitkilər avtotrof qidalanır — xlorofil vasitəsilə fotosintez edərək qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə yaradırlar.
- 4Göbələklər ayrıca aləmdir — onlar bitki deyil, xlorofilsizdir, fotosintez etmir, hazır üzvi maddə ilə qidalanırlar (heterotrof).
- 5Təsnifat pillələri kiçikdən böyüyə: növ → cins → fəsilə → dəstə → sinif → tip/şöbə → aləm; ən kiçik vahid növ, ən böyük kateqoriya aləmdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir