Canlı orqanizmlərin əsas xüsusiyyətləri
Qidalanma, tənəffüs, çoxalma, böyümə, qıcıqlanma.
Təbiətdə mövcud olan bütün cisimlər iki böyük qrupa ayrılır: canlı orqanizmlər və cansız cisimlər. Canlı orqanizmləri cansız cisimlərdən fərqləndirən səkkiz əsas xüsusiyyət vardır. Bu xüsusiyyətlər birlikdə nəzərə alınmalıdır — tək bir əlamət canlılığı sübut etmək üçün kifayət deyildir.
Məsələn, kristallar böyüyə bilər, lakin qidalanmadıqları, tənəffüs etmədikləri və çoxalmadıqları üçün canlı sayılmırlar. Avtomobil hərəkət edir, amma böyümür və çoxalmır — buna görə cansızdır. Canlıların əsas xüsusiyyətləri bunlardır: qidalanma — orqanizmin ətraf mühitdən maddə və enerji alması; tənəffüs — orqanizmin oksigen (O₂) qəbul edib karbon qazı (CO₂) xaric etməsi; çoxalma — orqanizmin özünə bənzər yeni fərdlər yaratması; böyümə və inkişaf — orqanizmin kütləsinin artması və həyat dövrü ərzində keçirdiyi keyfiyyət dəyişiklikləri; qıcıqlanma — orqanizmin ətraf mühitin təsirlərinə cavab verməsi; hərəkət — orqanizmin yerdəyişməsi və ya bədən hissələrinin hərəkəti; ifrazat — orqanizmdə əmələ gələn lazımsız maddələrin xaric edilməsi; hüceyrəvi quruluş — bütün canlı orqanizmlərin hüceyrələrdən təşkil olunması. Bu xüsusiyyətlərin hamısı yalnız canlılarda eyni zamanda müşahidə olunur. Məsələn: bir ağac torpaqdan qida maddələrini alır (qidalanma), yarpaqları vasitəsilə qaz mübadiləsi aparır (tənəffüs), toxum əmələ gətirir (çoxalma), boy atır (böyümə), günəş işığına doğru əyilir (qıcıqlanma) — bütün bu xüsusiyyətlər birlikdə onun canlı olduğunu göstərir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | İzahı | Nümunə |
|---|---|---|
| Qidalanma | Ətraf mühitdən maddə və enerji alma | Ağac torpaqdan mineral maddələr alır |
| Tənəffüs | O₂ qəbul edib CO₂ xaric etmə | Bitki yarpaqları ilə qaz mübadiləsi aparır |
| Çoxalma | Özünə bənzər yeni fərd yaratma | Ağac toxum əmələ gətirir |
| Böyümə və inkişaf | Kütlə artımı və keyfiyyət dəyişikliyi | Ağac boy atır, yeni budaqlar verir |
| Qıcıqlanma | Ətraf mühitin təsirlərinə cavab vermə | Ağac günəş işığına doğru əyilir |
| Hərəkət | Yerdəyişmə və ya bədən hissələrinin hərəkəti | Yarpaqların günəşə tərəf dönməsi |
| İfrazat | Lazımsız maddələrin xaric edilməsi | Orqanizm maddələr mübadiləsi nəticəsində yaranan tullantıları xaric edir |
| Hüceyrəvi quruluş | Bütün canlılar hüceyrələrdən təşkil olunur | Hər bir canlı orqanizm hüceyrələrdən ibarətdir |
Canlı orqanizmləri cansız cisimlərdən fərqləndirən səkkiz əsas xüsusiyyət. Bu xüsusiyyətlər birlikdə nəzərə alınmalıdır.
- 1Qidalanma: Ağac torpaqdan su və mineral maddələr alır, günəş işığından istifadə edərək qidalanır.
- 2Tənəffüs: Yarpaqları vasitəsilə oksigen qəbul edir və karbon qazı xaric edir.
- 3Çoxalma: Toxum əmələ gətirərək özünə bənzər yeni fərdlər yaradır.
- 4Böyümə: Vaxt keçdikcə boy atır, gövdəsi qalınlaşır, yeni budaqlar verir.
- 5Qıcıqlanma: Günəş işığına doğru əyilir, ətraf mühitin təsirinə cavab verir.
- 6Nəticə: Bütün bu xüsusiyyətlər eyni zamanda müşahidə olunduğu üçün ağac canlı orqanizmdir.
Tək bir əlamət canlılığı sübut etmək üçün kifayət deyil. Kristallar böyüyür, amma qidalanmadığı, tənəffüs etmədiyi və çoxalmadığı üçün cansızdır. Avtomobil hərəkət edir, amma böyümədiyi və çoxalmadığı üçün cansızdır. Canlılıq üçün bütün səkkiz xüsusiyyət eyni zamanda olmalıdır.
Bitkilər yerdəyişmə hərəkəti etməsə də canlıdır — onlar işığa doğru əyilmə, yarpaqların günəşə tərəf dönməsi kimi hərəkətlər edir. Həmçinin, tənəffüs yalnız heyvanlara aid deyil — bitkilər də gecə-gündüz tənəffüs edir (O₂ qəbul edib CO₂ xaric edir).
Qaydalar
- 1Canlı orqanizmləri cansız cisimlərdən fərqləndirən 8 əsas xüsusiyyət var: qidalanma, tənəffüs, çoxalma, böyümə/inkişaf, qıcıqlanma, hərəkət, ifrazat, hüceyrəvi quruluş.
- 2Bu xüsusiyyətlərin hamısı BİRLİKDƏ canlı orqanizmi təyin edir — təkcə bir xüsusiyyət (məsələn, yalnız hərəkət və ya yalnız böyümə) canlılığı sübut etmək üçün kifayət deyil.
- 3Kristallar böyüyə bilər, avtomobil hərəkət edə bilər, lakin bunlar qidalanmadığı, tənəffüs etmədiyi və çoxalmadığı üçün cansızdır — canlılıq üçün BÜTÜN xüsusiyyətlər eyni zamanda olmalıdır.
- 4Bitkilər yerdəyişmə hərəkəti etməsələr də canlıdır — onlar işığa doğru əyilmə (qıcıqlanma), yarpaqların günəşə tərəf dönməsi kimi hərəkətlər edir.
- 5Tənəffüs yalnız heyvanlara aid deyil — bitkilər də gecə-gündüz tənəffüs edir (O₂ qəbul edib CO₂ xaric edir).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir