Biologiya canlı orqanizmləri öyrənən elmdir
Biologiyanın predmeti və sahələri.
Biologiya yunanca «bios» (həyat) və «logos» (elm) sözlərindən yaranmış, canlı orqanizmləri, onların quruluşunu, həyat fəaliyyətini, inkişafını, bir-biri ilə və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsini öyrənən təbiət elmidir. Biologiyanın əsas sahələri canlı aləmin müxtəlif qruplarını araşdırmağa yönəlmişdir: botanika bitkiləri, zoologiya heyvanları, mikrobiologiya isə mikroskopik orqanizmləri (bakteriyalar, göbələklər, viruslar) öyrənir. Bundan əlavə, anatomiya canlıların xarici və daxili quruluşunu, fiziologiya orqanizmdə gedən həyat proseslərini, ekologiya isə canlıların bir-biri ilə və yaşadıqları mühitlə qarşılıqlı əlaqəsini tədqiq edir. Biologiya elminin öyrənmə üsulları müşahidə, təcrübə (eksperiment), müqayisə və ölçmədən ibarətdir. Bu elm insan həyatında böyük əhəmiyyət daşıyır: tibb sahəsində xəstəliklərin müalicəsi, kənd təsərrüfatında yeni bitki sortları və heyvan cinslərinin yaradılması, ətraf mühitin qorunması, qida təhlükəsizliyinin təmini biologiyanın nailiyyətləri olmadan mümkün deyildir.
Məsələn: qarğıdalı bitkisinin quruluşunu öyrənmək üçün botanika, inəyin orqanizmində qanın necə dövr etdiyini araşdırmaq üçün isə zoologiyaya müraciət edilir — beləliklə, tədqiqat obyekti hansı aləmə aiddirsə, müvafiq biologiya sahəsi işə düşür.
Əsas terminlər
| Biologiyanın sahəsi | Nəyi öyrənir | Nümunə |
|---|---|---|
| Botanika | Bitkilər | Qarğıdalı bitkisinin quruluşu |
| Zoologiya | Heyvanlar | İnəyin orqanizmində qanın dövr etməsi |
| Mikrobiologiya | Mikroskopik orqanizmlər (bakteriyalar, göbələklər, viruslar) | |
| Anatomiya | Canlıların xarici və daxili quruluşu | |
| Fiziologiya | Orqanizmdə gedən həyat prosesləri | |
| Ekologiya | Canlıların bir-biri ilə və mühitlə qarşılıqlı əlaqəsi |
Cədvəldə biologiyanın altı əsas sahəsi, hər birinin tədqiqat obyekti və mənbədə verilmiş konkret nümunələr göstərilir. Nümunə sütunu yalnız mənbədə adı çəkilən hallar üçün doldurulmuşdur.
- 1Addım 1: Tədqiqat obyektini müəyyən et: Qarşında bir orqanizm var — məsələn, qarğıdalı bitkisi. Sual ver: bu hansı aləmə aiddir? Qarğıdalı bitkidir.
- 2Addım 2: Uyğun biologiya sahəsini tap: Bitkiləri öyrənən biologiya sahəsi botanikadır. Deməli, qarğıdalının quruluşunu araşdırmaq üçün botanikaya müraciət edilməlidir.
- 3Addım 3: Alternativ obyekti yoxla: Əgər tədqiqat obyekti inəkdirsə, bu heyvandır. Heyvanları zoologiya öyrənir. İnəyin orqanizmində qanın necə dövr etdiyini zoologiya araşdırar.
- 4Nəticə: Tədqiqat obyekti hansı aləmə (bitki, heyvan, mikroorqanizm) aiddirsə, müvafiq biologiya sahəsi (botanika, zoologiya, mikrobiologiya) işə düşür. Quruluş məsələlərində anatomiya, proseslərdə fiziologiya, mühit əlaqələrində isə ekologiya köməyə çağırılır.
Botanika ilə zoologiyanı qarışdırma! Botanika YALNIZ bitkiləri, zoologiya isə YALNIZ heyvanları öyrənir. Məsələn, inəyin quruluşu zoologiyaya aiddir, botanikaya yox.
Biologiya sözünü yadda saxlamaq üçün yunan mənşəyini xatırla: «bios» — həyat, «logos» — elm. Yəni biologiya həyat haqqında elmdir. Tədqiqat üsullarını isə belə yadda saxla: Müşahidə et, Təcrübə apar, Müqayisə et, Ölç — ilk hərflərdən «MTMÖ».
Qaydalar
- 1Biologiya «bios» (həyat) + «logos» (elm) sözlərindən yaranıb; canlı orqanizmləri, onların quruluşunu, həyat fəaliyyətini, inkişafını və mühitlə əlaqəsini öyrənir.
- 2Biologiyanın əsas sahələri: botanika (bitkilər), zoologiya (heyvanlar), mikrobiologiya (mikroorqanizmlər), anatomiya (quruluş), fiziologiya (funksiyalar), ekologiya (mühitlə əlaqə).
- 3Biologiyanın tədqiqat üsulları: müşahidə, təcrübə (eksperiment), müqayisə və ölçmədir.
- 4Botanika YALNIZ bitkiləri, zoologiya YALNIZ heyvanları öyrənir; bunları qarışdırmaq olmaz.
- 5Biologiya tibb, kənd təsərrüfatı, ətraf mühitin qorunması və qida təhlükəsizliyi üçün vacibdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir