az6-7.2· Fəsil 7: Köməkçi nitq hissələri· ~13 dəq

Bağlayıcı

Sözləri və cümlələri bağlayan köməkçi sözlər.

Bağlayıcı köməkçi nitq hissəsidir: müstəqil leksik mənası yoxdur, lakin cümlədə həmcins üzvləri bir-birinə, yaxud sadə cümlələri birləşdirərək onlar arasındakı əlaqəni — birlik, qarşılıq, seçim, səbəb-nəticə — ifadə edir. Bağlayıcılar iki əsas qrupa bölünür: birləşdirici bağlayıcılar («və», «həm də», «ilə») həmcins üzvlər arasında birlik bildirir; qarşılıqlı bağlayıcılar isə iki fikri bir-birinə qarşı qoyur («amma», «lakin», «ancaq») ya aralarında seçim yaradır («ya», «ya da», «yaxud»). «Çünki» və «ona görə ki» bağlayıcıları isə səbəb-nəticə əlaqəsini göstərir. Bağlayıcını digər köməkçi nitq hissəsi olan qoşmadan fərqləndirmək üçün onun yalnız isim ya əvəzliyə deyil, söz qruplarına və ya bütöv cümlələrə xidmət etdiyini yoxlamaq lazımdır.

📌Nümunə

Məsələn, «Anar kitab oxudu, amma tapşırığı bitirmədi» cümləsində «amma» iki fikri bir-birinə qarşı qoyan bağlayıcıdır.

Əsas terminlər

bağlayıcı — Müstəqil leksik mənası olmayan, həmcins üzvləri, söz qruplarını və ya sadə cümlələri bir-birinə birləşdirən köməkçi nitq hissəsi.
birləşdirici bağlayıcı — Həmcins üzvlər arasında birlik və eyni zamanlılıq bildirən bağlayıcı: «və», «həm də», «ilə», «həm ... həm də».
qarşılaşdırıcı bağlayıcı — İki fikri bir-birinə qarşı qoyan, ziddiyyət bildirən bağlayıcı: «amma», «lakin», «ancaq».
bölüşdürücü bağlayıcı — Üzvlər ya cümlələr arasında seçim bildirən bağlayıcı: «ya», «ya da», «yaxud», «nə ... nə».
səbəb bağlayıcısı — Bir fikrin səbəbini və ya əsaslandırmasını bildirən bağlayıcı: «çünki», «ona görə ki».
qoşma — Yalnız isim ya əvəzliyə qoşulub onlarla idarə olunan söz arasında münasibət yaradan köməkçi nitq hissəsi (bağlayıcıdan fərqli olaraq söz qruplarını/cümlələri birləşdirmir).
Bağlayıcıların növləri, bildirdiyi məna və nümunələri
NövBildirdiyi mənaƏsas nümunələrCümlə nümunəsi
BirləşdiriciBirlik, eyni zamanlılıqvə, həm də, ilə, həm...həm dəLeyla və Nigar dost idilər.
QarşılaşdırıcıZiddiyyət, gözlənilməz nəticəamma, lakin, ancaqÇalışdı, lakin keçə bilmədi.
BölüşdürücüSeçim, növbəlilikya, ya da, yaxud, nə...nəÇay ya qəhvə içərsiniz?
SəbəbSəbəb-nəticə əlaqəsiçünki, ona görə kiTələsdi, çünki gecikəcəkdi.

Bölüşdürücü «nə ... nə» hər iki işin inkar edilməsini (inkar birliyi) bildirir: «Nə oxudu, nə yazdı».

Bağlayıcı ilə qoşmanın müqayisəsi
XüsusiyyətBağlayıcıQoşma
Nitq hissəsiKöməkçi nitq hissəsiKöməkçi nitq hissəsi
Müstəqil leksik mənasıYoxdurYoxdur
Nəyə qoşulur?Söz qruplarına və ya cümlələrəYalnız isim ya əvəzliyə
Nümunələrvə, amma, ya, çünkiüçün, kimi, qədər, görə
Cümlədə nümunəKitab oxudu və yazdı.Dost üçün getdi.

Qeyd: «ilə» söz quruluşuna görə həm bağlayıcı (iki həmcins üzvü birləşdirir), həm də qoşma (tək isimə qoşulur) ola bilər. «Qardaşım ilə bacım gəldi» — burada «ilə» bağlayıcıdır.

Birləşdirici bağlayıcılar: «həm də» ilə «amma»nın fərqi
BağlayıcıNövBildirdiyi mənaNümunə
həm dəBirləşdiriciHər iki iş yerinə yetirilirKitab oxudum, həm də tapşırıq yazdım.
amma / lakin / ancaqQarşılaşdırıcıİkinci iş gözləntiyi aşır (ziddiyyət)Kitab oxudum, amma tapşırıq yazmadım.
ya / ya daBölüşdürücüİki variantdan biri seçilirKitab oxuyum ya da tapşırıq yazım?
çünkiSəbəbBirinci fikrin səbəbi izah edilirKitab oxudum, çünki biliyimi artırmaq istədim.

Eyni cümlə quruluşunda müxtəlif bağlayıcı işlətmək cümlənin mənasını tam dəyişir.

✎Cümlədəki bağlayıcını müəyyən et və növünü izah et
  1. 1Cümlə: «Güclü qar yağdı, lakin uşaqlar məktəbə getdi.»
  2. 2Addım 1 — Bağlayıcını tap: «Lakin» sözü iki sadə cümləni birləşdirən köməkçi sözdür. Özünün müstəqil leksik mənası yoxdur.
  3. 3Addım 2 — Növünü müəyyən et: «Lakin» birinci fikrin (güclü qar yağdı) gözlənilən nəticəsinə zidd olan ikinci fikri (məktəbə getdilər) bildirir — deməli, qarşılaşdırıcı bağlayıcıdır.
  4. 4Addım 3 — Əvəzedici yoxla: «Lakin»in yerinə «amma» ya «ancaq» qoymaq olar, məna dəyişməz. «Çünki», «ya da» və ya «və» qoysaq, məna tamamilə dəyişər.
  5. 5Nəticə: «Lakin» — qarşılaşdırıcı bağlayıcı; gözlənilən nəticəyə zidd olan vəziyyəti bildirir.
✎«Çünki»nin cümlədə yerini düzgün müəyyən et
  1. 1Tapşırıq: «Tələsdi, ona görə ki gecikəcəkdi» cümləsini «çünki» ilə yenidən yaz.
  2. 2Addım 1 — Hansı hissə səbəb?: «Gecikəcəkdi» — tələsmənin səbəbidir. «Çünki» bu səbəb hissəsinin əvvəlinə gəlir.
  3. 3Addım 2 — Vergülün yeri: «Çünki»dən ƏVVƏL vergül qoyulur, sonra qoyulmur: «Tələsdi, çünki gecikəcəkdi.»
  4. 4Xəta nümunəsi: «Tələsdi çünki, gecikəcəkdi» — YANLIŞ: vergül «çünki»dən əvvəl olmalıdır.
  5. 5Nəticə: Düzgün: «Tələsdi, çünki gecikəcəkdi.» — «Çünki» ikinci cümlənin başında gəlir, vergül ondan öncədir.
💡Qeyd

Bağlayıcı həmişə iki ünsürü (həmcins üzv, söz qrupu və ya sadə cümlə) birləşdirir. Əgər söz yalnız bir isim ya əvəzliyə qoşulursa — bu bağlayıcı yox, qoşmadır.

⚠️Diqqət

«İlə» sözü kontekstdən asılı olaraq bağlayıcı da, qoşma da ola bilər. «Qardaşım ilə bacım gəldi» — iki həmcins üzvü birləşdirir, deməli bağlayıcıdır. «Qardaşımla getdim» — tək isimə qoşulub, deməli qoşmadır.

🚫Tez-tez səhv

Çox yayılmış səhv: «üçün», «kimi», «görə» sözlərini bağlayıcı saymaq. Bu sözlər qoşmadır — isim ya əvəzliyə qoşulur, cümlələri birləşdirmir. Bağlayıcılar: «və», «amma», «ya», «çünki» və s.

🚫Tez-tez səhv

«Çünki»nin vergül işarəsini yanlış yerdə qoymaq tez-tez rast gəlinən xətadır: «Tələsdi çünki, gecikəcəkdi» — YANLIŞ. Düzgün: «Tələsdi, çünki gecikəcəkdi.» — vergül «çünki»dən öncə olur, sonra yox.

Qaydalar

  1. 1Bağlayıcı köməkçi nitq hissəsidir; müstəqil leksik mənası yoxdur, həmcins üzvləri və ya cümlələri birləşdirir.
  2. 2Birləşdirici bağlayıcılar («və», «həm də», «ilə») həmcins üzvlər arasında birlik, eyni zamanlıq bildirir.
  3. 3Qarşılaşdırıcı bağlayıcılar («amma», «lakin», «ancaq») iki fikri bir-birinə qarşı qoyur.
  4. 4Bölüşdürücü bağlayıcılar («ya», «ya da», «yaxud») üzvlər ya cümlələr arasında seçim bildirir.
  5. 5Səbəb bildirən bağlayıcılar («çünki», «ona görə ki») bir fikrin səbəbini ya əsaslandırmasını ifadə edir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq