Mətn, nitq və üslub
Mətnin əlamətləri; nitq növləri və sadə üslublar.
Mətn — mövzu birliyi, ardıcıllıq və bitkinlik kimi əsas əlamətləri olan, bir-biri ilə mənaca bağlı cümlələr toplusudur. Mövzu birliyi o deməkdir ki, bütün cümlələr eyni fikir ətrafında toplanır; ardıcıllıq isə hər cümlənin bir-birini məntiqi ardıcıllıqla izləməsini bildirir; bitkinlik — mətnin tam bir fikri çatdırıb başa çatması deməkdir. Hər mətnin bir əsas fikri (baş fikri) olur və ona uyğun başlıq seçilir. Nitq iki növdür: şifahi nitq (danışıq, dinləmə) və yazılı nitq (oxuma, yazma). Hər nitq növü müxtəlif üslublarda gerçəkləşə bilər. Başlıca sadə üslublar bunlardır: bədii üslub — obrazlı, hissləri oyadan dil; elmi üslub — dəqiq, anlayış əsaslı dil; danışıq üslubu — sadə, gündəlik ünsiyyət dili. Mətnin üslubunu müəyyən etmək üçün dilin obrazlı ya dəqiq ya da adi gündəlik danışığa uyğun olduğuna baxmaq lazımdır.
Məsələn, «Günəş suyun üzərindəki güzgüdə əridirdi» cümləsi obrazlı dil işlətdiyinə görə bədii üsluba aiddir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Mənası | Nümunə |
|---|---|---|
| Mövzu birliyi | Bütün cümlələr eyni mövzuya aiddir | «Payız gəldi. Yarpaqlar töküldü. Hava soyudu.» — hamısı payız mövzusundadır |
| Ardıcıllıq | Cümlələr məntiqi sırayla bir-birini izləyir | «Toxum əkildi → yağış yağdı → məhsul yığıldı» — proses addım-addım gedir |
| Bitkinlik | Mətn tam bir fikri çatdırıb başa çatır | Payız mövzusunda yazılmış mətn payız fikri ilə tamamlanır, başqa mövzuya keçmir |
Bu üç əlamət birlikdə olduqda cümlələr toplusu mətn sayılır; birinin olmaması mətnin şərtini pozur.
| Nitq növü | Fəaliyyətlər | Nümunə |
|---|---|---|
| Şifahi nitq | Danışmaq, dinləmək | Dərs zamanı müəllimin izah etməsi; şagirdin dinləməsi |
| Yazılı nitq | Yazmaq, oxumaq | Kitab oxumaq; məktub yazmaq; imtahan kağızı doldurmaq |
Məktub yazmaq şifahi yox, yazılı nitq fəaliyyətidir — bu fərqi yadda saxla.
| Üslub | Əsas xüsusiyyəti | İşlənmə sahəsi | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Bədii üslub | Obrazlı, hissləri oyadan dil; bənzətmə, metafora | Şeir, hekayə, nağıl, roman | «Ay gümüş saat kimi gecəni işıqlandırdı.» |
| Elmi üslub | Dəqiq, termin əsaslı dil; anlayışların izahı | Dərslik, elmi məqalə, məruzə | «Su molekulu iki hidrogen, bir oksigen atomundan ibarətdir.» |
| Danışıq üslubu | Sadə, qeyri-rəsmi gündəlik dil | Gündəlik söhbət, mesaj, qeyri-rəsmi ünsiyyət | «Eyyy, nə böyük tortdur bu!» |
Üslubu müəyyən etmək üçün dilin xarakterinə bax: obrazlı→bədii; terminlər→elmi; adi söhbət→danışıq.
- 1Addım 1 — Mövzu birliyini yoxla: «Günəş doğdu» — təbiət; «İt hürürdü» — heyvan; «Kitab bahadır» — əşya. Üç cümlə üç fərqli mövzudadır. Mövzu birliyi yoxdur.
- 2Addım 2 — Ardıcıllığı yoxla: Cümlələr arasında məntiqi əlaqə yoxdur; hər cümlə digərindən tam müstəqildir.
- 3Addım 3 — Nəticə: Mövzu birliyi olmadığı üçün bu cümlələr toplusu MƏTN sayılmır. Mətn olmaq üçün mövzu birliyi, ardıcıllıq və bitkinlik — üçü birlikdə lazımdır.
- 1Cümlə 1: «Alma C vitamini və lif baxımından zəngin meyvədir.»: «C vitamini» və «lif» — elmi terminlərdir. Dəqiq, anlayış əsaslı dil işlənib. Nəticə: ELMİ ÜSLUB.
- 2Cümlə 2: «Alma qızıl topdu, sallandı budaqda.»: «Qızıl top» — metafora (bənzətmə); obrazlı, hissləri oyadan dil. Nəticə: BƏDİİ ÜSLUB.
- 3Cümlə 3: «Alma aldım, lap şirəli idi, vallah!»: «Vallah!» — adi gündəlik söhbət ifadəsi; qeyri-rəsmi, sadə dil. Nəticə: DANIŞIQ ÜSLUBU.
Tələb-yanlışlıq: Bir çox şagird «oxumaq» fəaliyyətini şifahi nitqə aid edir. Lakin oxumaq yazılı nitq fəaliyyətidir. Şifahi nitqin fəaliyyətləri yalnız danışmaq və dinləməkdir; yazmaq və oxumaq isə yazılı nitqə aiddir.
Uzunluq mövzu birliyi deyil: «Mətn uzun olduqca mövzu birliyi güclənir» fikri yanlışdır. Qısa bir mətn (hətta iki cümlə) tam mövzu birliyi, ardıcıllıq və bitkinliyə malik ola bilər; uzunluq mətnin əlaməti deyildir.
Üslubu müəyyən etmək üçün açar sual: «Bu mətn niyə yazılıb?» Hiss oyatmaq üçün→bədii; məlumat/anlayış vermək üçün→elmi; adi ünsiyyət üçün→danışıq üslubu.
«Minlərlə» kimi saylar elmi dəqiqlik deyil: «Minlərlə ulduz» ifadəsi hiperbola — bədii üslub vasitəsidir. Elmi üslubda dəqiq rəqəm (məsələn, «7 200 ulduz») işlənir, «minlərlə» kimi qeyri-dəqiq ifadə işlənmir.
Qaydalar
- 1Mətn — mövzu birliyi, ardıcıllıq və bitkinlik əlamətlərini özündə birləşdirən bağlı cümlələr toplusudur.
- 2Hər mətnin bir əsas (baş) fikri olur; başlıq həmin əsas fikri qısa əks etdirir.
- 3Nitq iki növdür: şifahi nitq (danışıq və dinləmə) və yazılı nitq (yazma və oxuma).
- 4Sadə üslublar: bədii üslub (obrazlı, hissi dil), elmi üslub (dəqiq, termin əsaslı dil), danışıq üslubu (adi, gündəlik dil).
- 5Mətnin üslubunu müəyyən etmək üçün dilin xarakterinə — obrazlı, terminlərə dayanan, ya da adi söhbət dilinə bənzəyib-bənzəmədiyinə — baxmaq lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir