Qoşma
İsim və əvəzliyə qoşularaq məna çaları yaradan sözlər.
Qoşma köməkçi nitq hissəsidir: müstəqil leksik mənası yoxdur, lakin isim və ya əvəzliyin ardından gələrək onların cümlədəki məna çalarını — istiqamət, məqsəd, səbəb, müqayisə, birlik kimi münasibətləri — ifadə edir. Qoşmalar isimə adlıq, yiyəlik, yönlük, çıxışlıq hallarından birinə, əvəzliyə isə müvafiq formaya qoşulur. Ən çox işlənən qoşmalar bunlardır: «kimi» (müqayisə: dağ kimi), «üçün» (məqsəd/səbəb: sağlamlıq üçün), «qədər» (dərəcə/məsafə: sabaha qədər), «ilə» (birlik/vasitə: qələmlə), «görə» (uyğunluq/səbəb: havanın soyuğuna görə), «sarı» (istiqamət: şəhərə sarı), «doğru» (istiqamət: evə doğru). Qoşmanı sözün şəkilçisindən fərqləndirmək üçün onun sözdən ayrı yazıldığını, söz çıxarıldıqda cümlənin mənasız qaldığını yoxlamaq lazımdır.
Məsələn, «Arif qardaşı kimi güclüdür» cümləsində «kimi» qoşmadır: «qardaşı» isminə qoşulur və müqayisə bildirən «qardaşı kimi» birləşməsini əmələ gətirir.
Əsas terminlər
| Qoşma | Məna çaları | Qoşulduğu hal | Nümunə |
|---|---|---|---|
| kimi | Müqayisə | Adlıq / yiyəlik hal | dağ kimi hündür; mənim kimi |
| üçün | Məqsəd / səbəb | Yiyəlik hal | sağlamlıq üçün; bacısı üçün |
| qədər | Məsafə / dərəcə / zaman | Yönlük / adlıq hal | sabaha qədər; məktəbə qədər |
| ilə (-la/-lə) | Birlik / vasitə | Adlıq / yiyəlik hal | dostları ilə; qələmlə |
| görə | Uyğunluq / səbəb | Yönlük hal | havanın soyuğuna görə; müəllimə görə |
| sarı | İstiqamət | Yönlük hal | şəhərə sarı |
| doğru | İstiqamət | Yönlük hal | evə doğru; çaya doğru |
Qoşmalar ismin müxtəlif hallarına qoşulur; hər qoşmanın öz sabit mənası var.
| Nümunə | Nitq hissəsi | Sual | İzah |
|---|---|---|---|
| Evə doğru getdi. | Qoşma | Hara? | Yönlük haldakı «evə» isminə qoşulur; istiqamət bildirir. |
| Doğru cavab yazdım. | Sifət | Necə cavab? | «Cavab»ın əlamətini bildirir; ismin ardından deyil, onun qarşısından gəlir. |
| Onun doğru sözünə inandım. | Sifət | Necə söz? | «Söz»ün keyfiyyətini bildirir; sifət vəzifəsindədir. |
Qoşma kimi «doğru» yönlük haldakı ismin ardından gəlir; sifət kimi ismin əvvəlindən gəlir.
| Hal | Sual | Şəkilçi | Qoşulan qoşmalar |
|---|---|---|---|
| Adlıq hal | Kim? Nə? | — | kimi, ilə, qədər (bəzi hallarda) |
| Yiyəlik hal | -ın/-in/-un/-ün | Kimin? Nəyin? | üçün, kimi, ilə |
| Yönlük hal | -a/-ə | Kimə? Nəyə? | görə, doğru, sarı, qədər |
| Çıxışlıq hal | -dan/-dən | Kimdən? Nədən? | (qoşmalar bu hala qoşulmur) |
Qoşmaları düzgün işlətmək üçün ismin hansı halda olduğunu müəyyən etmək lazımdır.
- 1Cümlə: «Anar müəllimə görə dərs yaxşı keçdi.»
- 2Addım 1 — Qoşmanı tap: «Görə» sözü — ismin ardından gəlir, müstəqil mənası yoxdur: qoşmadır.
- 3Addım 2 — Qoşulduğu sözü tap: «Müəllimə» — «görə» qoşması bu sözdən sonra gəlir.
- 4Addım 3 — Halı müəyyən et: «Müəllimə» → «-ə» şəkilçisi → yönlük hal. «Görə» yönlük hala qoşulur: qayda ilə üst-üstə düşür.
- 5Addım 4 — Məna çaları: «Görə» bu cümlədə səbəb/uyğunluq çaları bildirir: dərsin yaxşı keçməsinin səbəbi müəllimdir.
- 1Ayrı yazılış (qoşma): «Uşaqlar müəllim ilə parkda oynadılar.» — «ilə» ayrı söz kimi yazılır.
- 2Bitişik yazılış (şəkilçi forması): «Uşaqlar müəllimlə parkda oynadılar.» — «-lə» şəkilçisi kimi birləşir. Məna dəyişmir.
- 3Qeyd: Yalnız «ilə» qoşmasının şəkilçi forması (-la/-lə) var. «Kimi», «üçün», «görə» həmişə ayrı yazılır.
Qoşma sözdən ayrı yazılır. Qoşmanı çıxarsanız, cümlənin mənası dəyişir və ya pozulur — bu, onun köməkçi olduğunun ən sadə sübutudur.
«Sabaha qədər» birləşməsində qoşma «qədər»dir, «sabaha» deyil. «Sabaha» ismin yönlük halıdır; qoşma ondan SONRA gəlir.
Tələbələr tez-tez «kimi» sözünü sual əvəzliyi ilə qarışdırır. «Bu işdə kimi seçdin?» cümləsindəki «kimi» sual əvəzliyidir (kim? sualı). «Dağ kimi hündür» cümləsindəki «kimi» isə qoşmadır — müqayisə çaları bildirir. Fərqi müəyyən etmək üçün «kim?» sualını yoxlayın: sual mənası varsa — əvəzlik, müqayisə varsa — qoşmadır.
«Doğru» sözü həm qoşma, həm sifət ola bilər. Sifət olaraq ismin qarşısından gəlir («doğru cavab»), qoşma olaraq yönlük haldakı ismin ardından gəlir («evə doğru»). Mövqeyə diqqət edin.
Qaydalar
- 1Qoşma köməkçi nitq hissəsidir; müstəqil leksik mənası yoxdur, isim və əvəzliyə qoşulur.
- 2Qoşmalar ismin müxtəlif hallarına qoşulur: «ilə» adlıq/yiyəliyə, «üçün» yiyəliyə, «kimi» yiyəliyə/adlığa, «qədər» yönlüyə/adlığa, «görə» yönlüyə, «doğru/sarı» yönlüyə.
- 3Qoşmalar sözdən ayrı yazılır; onlar cümlədə münasibət — məqsəd, səbəb, müqayisə, istiqamət, birlik — çaları bildirir.
- 4Qoşma çıxarıldıqda cümlənin mənası dəyişir və ya pozulur, bu da onun köməkçi olduğunu sübut edir.
- 5Bəzi qoşmalar («ilə») isimlərə şəkilçi kimi də qoşula bilir (-la/-lə), lakin ayrı yazılan forması da mümkündür; məna dəyişmir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir