Əvəzliyin nitqdə işlədilməsi
Əvəzliyin əvəz etdiyi sözün tapılması.
Əvəzlik nitqdə ismin, sifətin və ya sayın yerini tutaraq onları təkrar etməyin qarşısını alır. Şəxs əvəzlikləri mən, sən, o, biz, siz, onlar şəxsi bildirərək cümlədə mübtəda vəzifəsini yerinə yetirir; bu əvəzliklər hallanarkən müxtəlif formalar alır: mən → mənim → mənə → məni → məndə → məndən. İşarə əvəzlikləri bu, o, bunlar, onlar isə əvvəlcədən adı çəkilmiş bir şeyi, şəxsi və ya fikri işarə edərək mətnin bütövlüyünü qoruyur. Sual əvəzlikləri kim, nə, hansı, neçə isə cümlədə sual məzmunu yaradır. Qeyri-müəyyən əvəzliklər hər kim, hər şey, hər hansı kimi sözlər isə müəyyən olmayan şəxs və ya əşyaya işarə edir. Təyini əvəzlik hamı, hər, özü isə bütünlüyü ifadə edir. Əvəzliyin mətndə hansı sözü əvəz etdiyini tapmaq üçün əvəzlikdən əvvəlki cümləyə baxmaq lazımdır — əvəzliyin cinsinə, sayına və mənasına uyğun gələn isim onun əvəz etdiyi sözdür.
Məsələn: «Anar kitabı götürdü. O, onu evə apardı» — burada birinci «o» Anarı, ikinci «onu» isə kitabı əvəz edir.
Əsas terminlər
| Növ | Nümunələr | Nə bildirir? |
|---|---|---|
| Şəxs əvəzliyi | mən, sən, o, biz, siz, onlar | Müəyyən bir şəxsi bildirir |
| İşarə əvəzliyi | bu, o, bunlar, onlar | Əvvəl adı çəkilmiş şeyə işarə edir |
| Sual əvəzliyi | kim, nə, hansı, neçə | Cümlədə sual mənası yaradır |
| Təyini əvəzlik | hamı, hər, hər şey, hər kəs, öz | Ümumi bütünlüyü ifadə edir |
| Qeyri-müəyyən əvəzlik | hər kim, hər şey, kimsə, nəsə | Müəyyənləşdirilməmiş şəxs/əşyaya işarə edir |
Qeyd: «hər şey» həm təyini, həm qeyri-müəyyən kimi göstərilə bilər; dərslikdə «hər şey» əsasən təyini əvəzlik sırasında verilir.
| Hal | Sual | Forması |
|---|---|---|
| Adlıq | kim? | mən |
| Yiyəlik | kimin? | mənim |
| Yönlük | kimə? | mənə |
| Təsirlik | kimi? | məni |
| Yerlik | kimdə? | məndə |
| Çıxışlıq | kimdən? | məndən |
Eyni paradiqma bütün şəxs əvəzliklərinə tətbiq olunur: sən→sənin→sənə→səni→səndə→səndən; biz→bizim→bizə→bizi→bizdə→bizdən.
| Şəxs | Tək | Cəm |
|---|---|---|
| I şəxs (danışan) | mən | biz |
| II şəxs (müraciət edilən) | sən | siz |
| III şəxs (haqlarında danışılan) | o | onlar |
«Onlar» III şəxs cəmdir; «biz» I şəxs cəmdir — bunları qarışdırmaq ən çox rast gəlinən səhvdir.
- 1Cümlə: «Anar kitabı götürdü. O, onu evə apardı.»
- 2Addım 1 — birinci «O»: «O» şəxs əvəzliyidir (tək, III şəxs). Əvvəlki cümlənin mübtədasına baxırıq: «Anar». Deməli, «O» → Anarı əvəz edir.
- 3Addım 2 — «onu»: «Onu» təsirlik haldakı şəxs əvəzliyidir. Əvvəlki cümlənin tamamlığına baxırıq: «kitabı». Deməli, «onu» → kitabı əvəz edir.
- 4Nəticə: O = Anar (mübtəda/şəxs); onu = kitab (əşya/tamamlıq). Əvəzliyin sayına (tək/cəm) və mənasına (şəxs/əşya) diqqət etmək lazımdır.
- 1Cümlə: «Biz kitabxanaya getdik. Orada bizə çox kitab verdilər.»
- 2Addım 1 — sual ver: «Bizə» — kimə? nəyə? sualına cavab verir.
- 3Addım 2 — hal şəkilçisini müəyyənləşdir: «Kimə?» sualı → yönlük hal. «Biz» əvəzliyi yönlük halda «bizə» formasını alır.
- 4Nəticə: «Bizə» — «biz» əvəzliyinin yönlük hal formasıdır. Müqayisə: bizdə (yerlik), bizdən (çıxışlıq), bizim (yiyəlik).
Əvəzliyin əvəz etdiyi sözü tapmaq üçün əvvəlki cümləyə baxın. Əvəzliyin sayı (tək/cəm) əvəz etdiyi sözün sayına uyğun olmalıdır: «onlar» — cəm ismi, «o» — tək ismi əvəz edir.
Şəxs əvəzliyinin hal formalarını qarışdırmaq ən çox edilən səhvdir. Məsələn: «mənə» yönlük haldır (kimə?), «məni» isə təsirlik haldır (kimi?). Hər halı öz sualı ilə yadda saxlayın: yönlük = kimə/nəyə; yerlik = kimdə/nədə; çıxışlıq = kimdən/nədən.
«O» əvəzliyinin mübtədanı yox, başqa bir sözü (salam, əşya, yer) əvəz etdiyini düşünmək yanlışdır. «O» şəxs əvəzliyidir — cümlənin mübtədasını, yəni adlıq haldakı ismi əvəz edir. Məsələn: «Müəllim daxil oldu. O, salam verdi» — «O» müəllimi əvəz edir, salamı deyil.
«Hamı» və «hər şey» bir-birinə qarışdırılmamalıdır: hər ikisi təyini əvəzlikdir, lakin «hamı» şəxslər üçün («hamı gəldi»), «hər şey» isə əşya/anlayışlar üçün işlədilir («hər şey hazırdır»). Bunları qeyri-müəyyən əvəzlik kimi adlandırmayın.
Qaydalar
- 1Əvəzlik ismin, sifətin və ya sayın yerinə işlənən nitq hissəsidir; onları mətndə təkrardan xilas edir.
- 2Şəxs əvəzlikləri (mən, sən, o, biz, siz, onlar) hallanır: mən → mənim → mənə → məni → məndə → məndən.
- 3İşarə əvəzlikləri (bu, o, bunlar, onlar) əvvəlcədən adı çəkilmiş ismi əvəz edərək mətnin ahəngini qoruyur.
- 4Əvəzliyin əvəz etdiyi sözü tapmaq üçün əvəzlikdən əvvəlki kontekstə baxmaq və sayına (tək/cəm), mənasına uyğun isim seçmək lazımdır.
- 5Sual əvəzlikləri (kim, nə, hansı, neçə) cümlədə sual mənası yaradır; qeyri-müəyyən əvəzliklər (hər kim, hər şey) isə müəyyənləşdirilməmiş şəxs/əşyaya işarə edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir