Əvəzlik və mənaca növləri
İsim, sifət, sayın yerinə işlənən sözlər.
Əvəzlik müstəqil nitq hissəsi olmaqla başqa nitq hissələrinin — ismin, sifətin və ya sayın — yerinə işlənir; lakin onların konkret mənasını daşımır. Mənaca beş əsas növə bölünür. Şəxs əvəzlikləri (mən, sən, o, biz, siz, onlar) konkret şəxs ya predmeti bildirir. İşarə əvəzlikləri (bu, o, həmin, belə, elə) cisim ya əlaməti uzaq-yaxınlıqla göstərir. Sual əvəzlikləri (kim? nə? hansı? neçə? nə qədər?) soru mənası daşıyır. Qeyri-müəyyən əvəzliklər (kimsə, nəsə, hərə, bəzi, bir neçə) dəqiq olmayan şəxs ya əlamətə işarə edir. Təyini əvəzliklər (öz, bütün, hamı, hər, hər bir) ümumi, qeyd-şərtsiz mənada işlənir. Əvəzliyin hansı növə aid olduğunu müəyyən etmək üçün onun mənasına, suala verdiyi cavaba və cümlədəki vəzifəsinə diqqət yetirmək lazımdır.
Məsələn: «Hamı dərsi öyrəndi» cümləsində «hamı» sözü ümumi, qeyd-şərtsiz məna ifadə etdiyindən təyini əvəzliyidir.
Əsas terminlər
| Növ | Əsas nümunələr | Nəyi bildirir? |
|---|---|---|
| Şəxs əvəzliyi | mən, sən, o, biz, siz, onlar | Müəyyən şəxs ya predmeti bildirir |
| İşarə əvəzliyi | bu, o, həmin, belə, elə | Cisim ya əlaməti yaxın-uzaqlıqla göstərir |
| Sual əvəzliyi | kim?, nə?, hansı?, neçə? | Soru mənası daşıyır |
| Qeyri-müəyyən əvəzlik | kimsə, nəsə, hərə, bəzi, heç nə | Dəqiq olmayan şəxs ya əlaməti bildirir |
| Təyini əvəzlik | öz, bütün, hamı, hər, hər bir | Bütünü əhatə edən ümumi məna ifadə edir |
Hər növü xatırlamaq üçün bir nümunəni əzbərləyin.
| Şəxs | Tək | Cəm |
|---|---|---|
| I şəxs | mən | biz |
| II şəxs | sən | siz |
| III şəxs | o | onlar |
«Biz» I şəxs cəmdir, III şəxs deyil. «O/onlar» III şəxsdir.
| Yerinə işləndiyi nitq hissəsi | Misal cümlə | Əvəzlik |
|---|---|---|
| İsmin yerinə | Hamı dərsdə idi. | hamı |
| Sifətin yerinə | Hansı kitabı istəyirsən? | hansı |
| Sayın yerinə | Neçəsi gəldi? | neçəsi |
Əvəzlik ismin, sifətin və sayın yerinə işlənir.
- 1Cümlə: «O gün hamımız şəhərə getdik.»
- 2Addım 1 — «o» sözünü yoxlayın: «O» burada bir şəxsi (III şəxsi) yox, müəyyən bir günü göstərir. «O gün» birləşməsindəki «o» işarə bildirir → işarə əvəzliyidir.
- 3Addım 2 — «hamımız» sözünü yoxlayın: «Hamımız» bütün şəxsləri tam əhatə edir, qeyd-şərtsiz ümumi mənadadır → təyini əvəzlikdir.
- 4Nəticə: Cümlədə iki fərqli növ əvəzlik var: «o» — işarə əvəzliyi, «hamımız» — təyini əvəzlik.
- 1Cümlə: «Bu şagird çox çalışqandır.»
- 2Addım 1 — «bu» sözünün vəzifəsini müəyyənləşdirin: «Bu» «şagird» isminin yanında işlənib ona əlamət (hansı şagird?) bildirir. Əlamət bildirmək sifətin vəzifəsidir.
- 3Addım 2 — Sual verin: Hansı şagird? — Bu şagird. Cavab əlaməti göstərir → «bu» sifətin yerinə işlənmiş işarə əvəzliyidir.
- 4Nəticə: «Bu» işarə əvəzliyidir; bu cümlədə sifətin yerinə işlənmişdir.
«O» sözü həm şəxs, həm də işarə əvəzliyi ola bilər. Şəxs əvəzliyi olanda III şəxsi (bir nəfəri) bildirir: «O məktəbə getdi.» İşarə əvəzliyi olanda isə bir cisim ya zamanı göstərir: «O kitabı mənə ver», «O gün hamımız gəldik.» Fərqi anlamaq üçün «o» sözünün yerinə «həmin» qoyun — əgər cümlə eyni mənada qalırsa, işarə əvəzliyidir.
Tez-tez edilən səhv: «hərə» sözünü təyini əvəzlik hesab etmək. «Hərə öz işini özü bilər» cümləsindəki «hərə» dağınıq, dəqiq olmayan hər bir şəxsi nəzərdə tutur — bu qeyri-müəyyən əvəzlikdir. Təyini əvəzliklər isə (hamı, bütün, hər, hər bir) bütünü bir bütöv kimi tam əhatə edir. Məsələn: «Hamı gəldi» — hamısı, heç biri istisna olmadan.
Əvəzlik yalnız ismin, sifətin və sayın yerinə işlənir — başqa nitq hissələrini əvəz etmir. «Əvəzlik istənilən sözün yerinə işlənə bilər» fikri səhvdir; o, yalnız isim, sifət və say əvəz edir.
Qaydalar
- 1Əvəzlik başqa nitq hissəsinin (isim, sifət, say) yerinə işlənir, lakin həmin nitq hissəsinin konkret mənasını daşımır.
- 2Şəxs əvəzlikləri (mən, sən, o, biz, siz, onlar) konkret şəxsi bildirir; I, II, III şəxs və tək-cəm kimi dəyişir.
- 3İşarə əvəzlikləri (bu, o, həmin, belə, elə) cisim ya əlaməti yaxınlıq-uzaqlıq baxımından göstərir.
- 4Sual əvəzlikləri (kim? nə? hansı? neçə?) soru mənası bildirir; qeyri-müəyyən əvəzliklər (kimsə, nəsə, hərə, bəzi) dəqiq olmayan şəxs ya əlamətə işarə edir.
- 5Təyini əvəzliklər (öz, bütün, hamı, hər, hər bir) ümumi, tam əhatəli məna ifadə edir və bütün şəxslərə eyni dərəcədə aid olur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir