az6-5.2· Fəsil 5: Say· ~13 dəq

Sayların yazılışı və quruluşu

Rəqəm/söz yazılışı; sadə/düzəltmə/mürəkkəb say.

Azərbaycan dilində saylar həm rəqəmlə, həm də sözlə yazıla bilər. Sözlə yazılan saylar arasında boşluq qoyulmur: «on beş», «yüz iyirmi üç» kimi bitişik deyil, hər söz ayrı yazılır; lakin mürəkkəb sayları əmələ gətirən hissələr ayrı sözlər olaraq qalır. Quruluşca saylar üç növə bölünür: sadə saylar — yalnız bir sözdən ibarətdir (bir, beş, on, yüz, min); mürəkkəb saylar — iki və ya daha çox sadə sayın birləşməsindən əmələ gəlir (on iki, qırx beş, iki yüz altmış); düzəltmə saylar isə sadə sayla şəkilçinin birləşməsindən yaranır, ancaq bu növ VI sinif proqramında məhdud şəkildə işlənir. Sıra sayları miqdar sayına «-ıncı / -inci / -uncu / -üncü» şəkilçisi artırmaqla düzəldilir (beşinci, onuncu); rəqəmlə yazıldıqda isə nöqtə işarəsi həmin şəkilçinin yerini tutur: «5.», «12.» kimi.

📌Nümunə

Məsələn: «Müsabiqədə 3. yeri tutan şagird podiumda dayanmışdı» — burada «3.» rəqəmlə yazılmış sıra sayıdır.

Əsas terminlər

sadə say — Yalnız bir sözdən ibarət olan say: bir, beş, on, yüz, min.
mürəkkəb say — İki və ya daha çox sadə sayın birləşməsindən əmələ gələn say: on iki, qırx beş, iki yüz altmış. Hissələr arasına boşluq qoyulur, defis işlənmir.
miqdar sayı — Əşyanın sayını bildirən say: beş, on iki, yüz. Rəqəmlə yazılarkən nöqtə qoyulmur.
sıra sayı — Əşyanın sırasını bildirən say; miqdar sayına «-ıncı / -inci / -uncu / -üncü» şəkilçisi artırmaqla düzəlir: birinci, ikinci, onuncu. Rəqəmlə yazılanda ardınca nöqtə qoyulur: 1., 5., 12.
ahəng qanunu — Şəkilçidəki saitin sözdəki saitlə uyğunlaşması qaydası. Sıra sayı şəkilçisinin variantını (ıncı/inci/uncu/üncü) sözdəki sait müəyyən edir, nə son səs, nə heca sayı.
nöqtəli rəqəm — Rəqəmlə yazılmış sıra sayını bildirən işarə: «8.» = səkkizinci. Nöqtədən sonra şəkilçi əlavə edilmir, vergül qoyulmur.
Sayın quruluşca növləri
NövTərifNümunələr
Sadə sayTək sözdən ibarətbir, beş, on, qırx, yüz, min
Mürəkkəb sayİki və ya daha çox sadə sayın birləşməsi (hissələr boşluqla ayrılır)on iki, qırx beş, yüz iyirmi, iki min üç yüz qırx beş
Düzəltmə saySadə saya şəkilçi artırmaqla düzəlir (mənaca sıra sayı)birinci, ikinci, yüzüncü, min birinci

Quruluşca növlər mənaca növlərdən fərqlidir: «on ikinci» həm quruluşca mürəkkəb, həm mənaca sıra sayıdır.

Sıra sayı şəkilçisinin ahəng variantları
ŞəkilçiSözdəki saitNümunə saySıra sayı
-ıncıa, ı (arxa sıra, düz)qırx, altı, yeddiqırxıncı, altıncı, yeddinci
-incie, i (ön sıra, düz)beş, iki, üç*beşinci, ikinci, üçüncü*
-uncuo, u (arxa sıra, dəyirmi)on, doqquzonuncu, doqquzuncu
-üncüö, ü (ön sıra, dəyirmi)yüz, dördyüzüncü, dördüncü

* «Üç»-ün saiti «ü» (ön sıra, dəyirmi) olduğundan «-üncü» işlənir, «-inci» yox.

Miqdar sayı ilə sıra sayının yazılış fərqi
NövSözlə yazılışRəqəmlə yazılış
Miqdar sayıon beş, yüz, min15, 100, 1000 (nöqtəsiz)
Sıra sayıon beşinci, yüzüncü, mininci15., 100., 1000. (nöqtəli, şəkilçisiz)

Sözlə yazılmış sıra sayının arxasına nöqtə qoyulmur: «on beşinci.» yanlış, «on beşinci» düzgündür.

✎«On ikinci» sözünün təhlili — quruluş və məna növü
  1. 1Addım 1 — mənaca növü: «On ikinci» sıranı bildirir (neçənci?), deməli mənaca sıra sayıdır.
  2. 2Addım 2 — şəkilçini ayır: «On ikinci» → «on iki» + «-inci». Şəkilçi «-inci»-dir; «iki» sözündəki sait «i» — ön sıra, düz sait olduğundan bu variant düzgündür.
  3. 3Addım 3 — quruluşca növü: Kök «on iki» iki ayrı sadə saydan ibarətdir → quruluşca mürəkkəb saydır.
  4. 4Nəticə: «On ikinci» — quruluşca mürəkkəb, mənaca sıra sayıdır. Rəqəmlə yazılışı: «12.»
✎«3750» rəqəmini sözlə düzgün yaz
  1. 1Addım 1 — hissələrə böl: 3750 = 3000 + 700 + 50 → «üç min» + «yeddi yüz» + «əlli».
  2. 2Addım 2 — yazılış qaydası: Mürəkkəb sayın bütün hissələri boşluqla ayrılır; defis (-) və vergül (,) işlənmir.
  3. 3Addım 3 — «bir min» tuzağı: «Min» özü 1000-i bildirir; «bir min» kimi yazmaq artıqdır. Ancaq «iki min», «üç min» yazılır.
  4. 4Nəticə: Düzgün yazılış: «üç min yeddi yüz əlli» — bütün hissələr ayrı, nə defis, nə virgül.
🚫Tez-tez səhv

Ən çox yol verilən səhv: mürəkkəb sayın hissələri arasına defis qoymaq — «iyirmi-üç», «yüz-iyirmi-beş». Düzgün yazılış boşluqla ayrılır: «iyirmi üç», «yüz iyirmi beş».

🚫Tez-tez səhv

Rəqəmlə yazılmış sıra sayına şəkilçi əlavə etmək səhvdir: «8-inci» və ya «8inci» yanlışdır. Düzgün forma yalnız «8.»-dir — nöqtə şəkilçinin yerini tutur.

⚠️Diqqət

Sıra sayı şəkilçisinin variantını sözün son səsi deyil, sözdəki saitin ahəngi müəyyən edir. Məsələn: «qırx» samitlə bitir, lakin içindəki sait «ı» (arxa sıra, düz) olduğu üçün «-ıncı» işlənir — «-inci» yox.

💡Qeyd

«1000» rəqəmi sözlə «min» kimi yazılır, «bir min» kimi deyil. Ancaq «2000 = iki min», «3000 = üç min» düzgündür — yalnız «bir min» artıqdır.

Qaydalar

  1. 1Miqdar sayları sözlə yazılarkən hər hissə ayrı yazılır: on iki, yüz əlli, iki min dörd yüz.
  2. 2Sıra sayları «-ıncı / -inci / -uncu / -üncü» şəkilçisi ilə düzəldilir: birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü.
  3. 3Rəqəmlə yazılmış sıra sayının arxasına nöqtə qoyulur: 1., 5., 20. — şəkilçi artırılmır.
  4. 4Sadə say yalnız bir sözdən ibarətdir (beş, on, yüz); mürəkkəb say iki və ya daha çox sadə sayın birləşməsidir (on beş, yüz iyirmi).
  5. 5Mürəkkəb sayın hissələri arasına defis deyil, boşluq qoyulur: «yüz iyirmi beş» — «yüz-iyirmi-beş» yox.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq