Say və mənaca növləri
Miqdar və sıra sayları.
Say əşyanın sayını, miqdarını və ya sırasını bildirən nitq hissəsidir; «neçə?», «nə qədər?», «neçənci?» suallarından birinə cavab verir. Mənaca iki əsas növə bölünür: miqdar sayı və sıra sayı. Miqdar sayı əşyanın sayını və ya miqdarını bildirir. Miqdar sayı daxilindən daha bir neçə qrupa ayrılır: müəyyən miqdar sayı dəqiq rəqəm bildirir (bir, beş, iyirmi); qeyri-müəyyən miqdar sayı dəqiq rəqəm yox, yalnız yaxlaşıq miqdar bildirir (bir neçə, bir az, çox, az); kəsr sayı tam olmayan miqdarı bildirir (yarım, üçdə bir, 0,5); bölgü sayı hər birinin payını bildirir (ikişər, beşər, onlarca). Sıra sayı isə «-ıncı / -inci / -uncu / -üncü» şəkilçisi vasitəsilə düzəlir və əşyanın sırasını, yerini bildirir; həmişə «neçənci?» sualına cavab verir (birinci, ikinci, beşinci, onuncu). Sıra sayları sifət kimi işlənib əşyanın hansı sırada olduğunu göstərir.
Məsələn: «Sinifdə otuz şagird var» cümləsindəki «otuz» müəyyən miqdar sayı, «Leyla ikinci cərgədə oturur» cümləsindəki «ikinci» isə sıra sayıdır.
Əsas terminlər
| Əsas növ | Yarımqrup | Sual | Nümunələr |
|---|---|---|---|
| Miqdar sayı | Müəyyən miqdar sayı | Neçə? | bir, beş, iyirmi, yüz |
| Miqdar sayı | Qeyri-müəyyən miqdar sayı | Nə qədər? | bir neçə, bir az, çox, az |
| Miqdar sayı | Kəsr sayı | Neçə? | yarım, üçdə bir, beşdə ikisi, 0,5 |
| Miqdar sayı | Bölgü sayı | Neçə-neçə? | ikişər, üçər, beşər, onlarca |
| Sıra sayı | — | Neçənci? | birinci, ikinci, onuncu, yüzüncü |
Sayın iki əsas növü vardır: miqdar sayı və sıra sayı. Kəsr, bölgü, müəyyən və qeyri-müəyyən miqdar sayı ayrıca əsas növ deyil — hamısı miqdar sayının yarımqrupudur.
| Say kökü | Son sait | Şəkilçi | Sıra sayı |
|---|---|---|---|
| bir | i (incə) | -inci | birinci |
| beş | e/i (incə) | -inci | beşinci |
| üç | ü (incə) | -üncü | üçüncü |
| dörd | ö/ü (incə) | -üncü | dördüncü |
| on | o (qalın) | -uncu | onuncu |
| yüz | ü (incə) | -üncü | yüzüncü |
| səkkiz | i (incə) | -inci | səkkizinci |
Şəkilçi həmişə sözün son hecasındakı saite uyğun seçilir (ahəng qanunu). «Səkkizınci» yazmaq səhvdir — düzgün forması «səkkizinci»-dir.
| Yazılış | Növ | Oxunuş |
|---|---|---|
| 5 | Müəyyən miqdar sayı | beş |
| 5-inci | Sıra sayı | beşinci |
| 10 | Müəyyən miqdar sayı | on |
| 10-uncu | Sıra sayı | onuncu |
| ½ / yarım | Kəsr sayı | yarım |
| 3/5 / beşdə üç | Kəsr sayı | beşdə üç |
Sıra sayı rəqəmlə yazılarkən ardına tire və uyğun şəkilçi artırılır: 5-inci, 10-uncu. Miqdar sayı isə sadəcə rəqəmlə yazılır: 5, 10.
- 1Cümlə: «Dördüncü mərtəbədəki üçüncü mənzildə beş nəfər yaşayır.»
- 2Addım 1: Sözləri tap: Cümlədəki saylar: «dördüncü», «üçüncü», «beş».
- 3Addım 2: Sual ver: «dördüncü» — neçənci? → sıra sayı. «üçüncü» — neçənci? → sıra sayı. «beş» — neçə? → miqdar sayı.
- 4Addım 3: Şəkilçiyə bax: «dördüncü» = dörd + «-üncü»; «üçüncü» = üç + «-üncü»; «beş» heç bir sıra şəkilçisi almamışdır.
- 5Nəticə: dördüncü → sıra sayı; üçüncü → sıra sayı; beş → müəyyən miqdar sayı.
- 1Nümunə sözlər: «beş», «bir az», «yarım», «üçər» — hamısı miqdar sayıdır. Hansı yarımqrupa aid olduğunu necə bilmək olar?
- 2Addım 1: Dəqiq rəqəmmi?: «beş» — bəli, dəqiq tam rəqəm → müəyyən miqdar sayı.
- 3Addım 2: Kəsrmi?: «yarım» — tam deyil (½ miqdar bildirir) → kəsr sayı.
- 4Addım 3: Pay bildirirmi?: «üçər» — hər birinə üç bildirir («-ər» şəkilçisi) → bölgü sayı.
- 5Addım 4: Qeyri-dəqiqmi?: «bir az» — dəqiq rəqəm yoxdur, yaxlaşıq miqdar bildirir → qeyri-müəyyən miqdar sayı.
Tez-tez edilən səhv: «kəsr sayı» və «bölgü sayı»nı ayrıca əsas növ saymaq. Düzgün qaydaya görə sayın yalnız İKİ əsas növü var: miqdar sayı və sıra sayı. Kəsr sayı, bölgü sayı, müəyyən və qeyri-müəyyən miqdar sayı — hamısı miqdar sayının yarımqruplarıdır.
«Sıra sayına hansı sual verilir?» sualında «hansı?» cavabını seçmək səhvdir. «Hansı?» sifətə verilən sualdır. Sıra sayına həmişə «neçənci?» sualı verilir. Məsələn: «birinci» — neçənci?
«Səkkizınci» yazmaq ahəng qanununa ziddir. «Səkkiz» sözünün son hecasında «i» saiti var (incə sait), ona görə şəkilçi «-inci» olmalıdır: «səkkizinci». «Səkkizınci» forması yanlışdır.
Sıra sayı rəqəmlə yazılarkən tire ilə uyğun şəkilçi artırılır: 5-inci, 10-uncu, 3-üncü. Tire atılmamalıdır. Miqdar sayı isə tirəsiz sadə rəqəmlə yazılır: 5, 10, 3.
«Bir» miqdar sayıdır, amma «bir» sözünə «-inci» şəkilçisi artırıldıqda «birinci» alınır — bu artıq sıra sayıdır. Kök eyni olsa da, şəkilçi sözün növünü dəyişir.
Qaydalar
- 1Say əşyanın sayını, miqdarını və ya sırasını bildirir; «neçə?», «nə qədər?» və ya «neçənci?» suallarına cavab verir.
- 2Miqdar sayı dəqiq miqdar (müəyyən), yaxlaşıq miqdar (qeyri-müəyyən), tam olmayan miqdar (kəsr) və ya payı (bölgü) bildirir.
- 3Sıra sayı «-ıncı / -inci / -uncu / -üncü» şəkilçisi ilə düzəlir və həmişə «neçənci?» sualına cavab verir.
- 4Sıra sayları əşyanın sırasını, yerini bildirir; cümlədə çox vaxt sifət kimi işlənir.
- 5Say rəqəmlə və ya sözlə yazıla bilər; sıra sayları rəqəmlə yazılarkən ardına tire və şəkilçi artırılır (5-inci, 10-uncu).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir