Sifətin müqayisə dərəcələri
Adi, müqayisə və üstünlük dərəcəsi.
Sifət əşyanın əlamətini bildirən nitq hissəsidir və «necə?», «hansı?» suallarına cavab verir. Sifətin üç müqayisə dərəcəsi var. Adi dərəcə əlaməti heç bir artıq-əskik olmadan bildirir: «isti», «gözəl», «hündür». Müqayisə dərəcəsi əlamətin daha çox (çoxaltma) və ya bir qədər az (azaltma) olduğunu göstərir. Çoxaltma «daha» sözü ilə («daha isti»), azaltma isə «-ca/-cə», «-ımtıl/-imtil/-umtul/-ümtül», «-ışı/-isi/-usu/-üsü» kimi şəkilçilər vasitəsilə («sarımtıl», «ağımtıl», «böyücək») ifadə olunur. Üstünlük dərəcəsi əlamətin hamıdan çox olduğunu bildirir; «ən» sözü ilə («ən isti», «ən gözəl») və ya sözkökünün ilk hecasının təkrarlanması ilə («bəp-bəyaz», «gömgöy», «tünd-qırmızı») yaranır. Dərəcəni tanımaq üçün önə gələn söz («daha», «ən») və ya şəkilçini diqqətlə analiz etmək lazımdır.
Məsələn: «Bu gün hava dünənkindən daha soyuqdur» cümləsində «daha soyuq» müqayisə dərəcəsidir, «ən soyuq ay» ifadəsində isə «ən soyuq» üstünlük dərəcəsidir.
Əsas terminlər
| Dərəcə | Alt-forma | Yaranma üsulu | Nümunələr |
|---|---|---|---|
| Adi dərəcə | — | Əlavə söz və şəkilçi olmadan | gözəl, böyük, isti, hündür |
| Müqayisə dərəcəsi | çoxaltma | «daha» sözü ilə | daha gözəl, daha böyük, daha isti |
| Müqayisə dərəcəsi | azaltma | «-ca/-cə» şəkilçisi ilə | gözəlcə, uzunca, köhnəcə, kiçicik |
| Müqayisə dərəcəsi | azaltma | «-ımtıl/-imtil/-umtul/-ümtül» şəkilçisi ilə | sarımtıl, ağımtıl, qaramtıl, yaşımtıl |
| Üstünlük dərəcəsi | — | «ən» sözü ilə | ən gözəl, ən böyük, ən isti, ən hündür |
| Üstünlük dərəcəsi | — | İlk hecasının gücləndirilmiş təkrarı ilə | gömgöy, bəp-bəyaz, sapsarı, tünd-qırmızı, yamyaşıl |
Adi dərəcə heç bir əlamət qəbul etmir; müqayisə dərəcəsinin iki alt-forması var; üstünlük dərəcəsinin isə iki yaranma yolu var.
| Dərəcə | Forma | İzah |
|---|---|---|
| Adi dərəcə | isti | Əlaməti olduğu kimi bildirir |
| Müqayisə (çoxaltma) | daha isti | «daha» sözü əlavə olunur |
| Müqayisə (azaltma) | isticə | «-cə» şəkilçisi əlavə olunur |
| Üstünlük | ən isti | «ən» sözü əlavə olunur |
Bir sifətin bütün dərəcə formalarını bu ardıcıllıqla yadda saxlamaq olar: adi → azaltma → çoxaltma → üstünlük.
| Forma | Hansı dərəcədir? | Niyə? |
|---|---|---|
| ən gözəl | Üstünlük dərəcəsi | «ən» sözü üstünlük dərəcəsinin əlamətidir |
| daha gözəl | Müqayisə dərəcəsi (çoxaltma) | «daha» sözü çoxaltma formasının əlamətidir |
| gözəlcə | Müqayisə dərəcəsi (azaltma) | «-cə» şəkilçisi azaltma formasının əlamətidir |
| çox gözəl | Rəsmi dərəcə deyil | «çox» gücləndirici sözdür, rəsmi dərəcə forması sayılmır |
| gömgöy | Üstünlük dərəcəsi | Heca-təkrarı (göm- + göy) üstünlük dərəcəsinin əlamətidir |
| sarımtıl | Müqayisə dərəcəsi (azaltma) | «-ımtıl» azaltma şəkilçisidir — bir qədər sarı deməkdir |
«Çox» sözü gündəlik nitqdə işlənir, lakin qrammatik dərəcə forması deyil. Heca-təkrarı isə müqayisə dərəcəsi yox, üstünlük dərəcəsidir.
- 1Addım 1: Sifətləri tap: Cümlədə iki sifət var: «yamyaşıl» və «sakit». Hər birini ayrı-ayrı analiz et.
- 2Addım 2: «Yamyaşıl»ı analiz et: «Yam-» + «yaşıl» — ilk hecasının dəyişdirilmiş forması ilə yaranmış heca-təkrarıdır. Heca-təkrarı üstünlük dərəcəsinin əlamətidir. Nəticə: üstünlük dərəcəsi.
- 3Addım 3: «Ən sakit»i analiz et: «Ən» sözü açıq şəkildə üstünlük dərəcəsini göstərir. Nəticə: üstünlük dərəcəsi.
- 4Addım 4: Yekun: Cümlədə həm «yamyaşıl» (heca-təkrarı ilə üstünlük), həm də «ən sakit» («ən» sözü ilə üstünlük) — iki üstünlük dərəcəsi var.
- 1Addım 1: Adi dərəcəni tap: «Qara» — heç bir əlavə söz və şəkilçi yoxdur. Bu adi dərəcədir.
- 2Addım 2: Azaltma formasını tap: «Qaramtıl» — «-mtıl» azaltma şəkilçisi var; bir qədər qara deməkdir. Bu müqayisə dərəcəsinin azaltma formasıdır.
- 3Addım 3: Çoxaltma formasını tap: «Daha qara» — «daha» sözü əlavə olunmuşdur. Bu müqayisə dərəcəsinin çoxaltma formasıdır.
- 4Addım 4: Üstünlük dərəcəsini tap: «Qapqara» — «qap-» + «qara» heca-təkrarı ilə yaranmışdır. Bu üstünlük dərəcəsidir.
- 5Addım 5: Düzgün ardıcıllıq: Qara (adi) → qaramtıl (azaltma) → daha qara (çoxaltma) → qapqara (üstünlük).
Tez-tez edilən səhv: «çox gözəl» ifadəsini üstünlük dərəcəsi saymaq. «Çox» sözü gücləndirici sözdür, rəsmi dərəcə forması deyil. Üstünlük dərəcəsi yalnız «ən» sözü ilə («ən gözəl») və ya heca-təkrarı ilə («gömgöy») yaranır.
Heca-təkrarı ilə yaranan formaları («gömgöy», «bəp-bəyaz», «sapsarı», «yamyaşıl») müqayisə dərəcəsi kimi göstərmək yanlışdır. Bu formalar üstünlük dərəcəsidir, müqayisə dərəcəsi deyil. Müqayisə dərəcəsinin çoxaltma forması yalnız «daha» sözü ilə yaranır.
«Ən» və «daha» sözlərini eyni vaxtda işlətmək olmaz. «Ən daha ağıllı» yanlış formadır. «Ən» üstünlük, «daha» isə müqayisə dərəcəsi yaradır — bunları birlikdə işlətmək qrammatik səhvdir.
«-ımtıl/-imtil/-umtul/-ümtül» şəkilçisi əsasən rəng bildirən sifətlərə qoşulur: sarımtıl, ağımtıl, qaramtıl, yaşımtıl. Rəng bildirməyən sifətlər üçün (məs. uzun, yumşaq, köhnə) azaltma forması «-ca/-cə» şəkilçisi ilə yaranır: uzunca, yumşaqca, köhnəcə.
Qaydalar
- 1Adi dərəcə əlaməti olduğu kimi bildirir, heç bir əlavə söz və ya şəkilçi qəbul etmir: gözəl, böyük, isti.
- 2Müqayisə dərəcəsinin çoxaltma forması «daha» sözü ilə yaranır: daha gözəl, daha isti.
- 3Müqayisə dərəcəsinin azaltma forması «-ca/-cə», «-ımtıl/-imtil», «-ışı/-isi» kimi şəkilçilər ilə yaranır: gözəlcə, sarımtıl, ağımtıl.
- 4Üstünlük dərəcəsi «ən» sözü ilə yaranır: ən gözəl, ən böyük, ən isti.
- 5Üstünlük dərəcəsi həmçinin ilk hecayı təkrarlamaqla yaranır: bəp-bəyaz, gömgöy, tünd-qırmızı, sapsarı.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir