Sifət və mənaca növləri
Əlamət/keyfiyyət bildirən sözlər; əsli və nisbi sifət.
Sifət əşyanın əlamətini, keyfiyyətini bildirən əsas nitq hissəsidir; «necə?», «nə cür?», «hansı?» suallarına cavab verir. Sifətin iki əsas mənaca növü var: əsli sifət və nisbi sifət. Əsli sifət əşyanın birbaşa, özünəxas əlamətini bildirir — rəng (qırmızı, sarı, ağ), ölçü (böyük, kiçik, uzun, qısa), keyfiyyət (yaxşı, pis, isti, soyuq, şirin, acı). Nisbi sifət isə əşyanın başqa bir əşya, material, zaman, yer və ya xüsusiyyətlə əlaqəsindən yaranan əlaməti bildirir: «dəmir qapı» (materialdan), «payızlıq palto» (mövsümdən), «daşlı yol» (içindəki maddədən). Nisbi sifətlər adətən -lı/-li/-lu/-lü, -lıq/-lik/-luq/-lük, yaxud şəkilçisiz (dəmir, gümüş, qızıl) şəkildə işlənir. Sifəti isimdən fərqləndirmək vacibdir: isim əşyanı bildirib «kim?» və «nə?» suallarına cavab verir, sifət isə əşyanın əlamətini bildirib «necə?» sualına cavab verir.
Məsələn: «Gözəl bağda qırmızı çiçəklər açmışdı» cümləsində «gözəl» (necə bağ?) və «qırmızı» (necə çiçəklər?) — hər ikisi əsli sifətdir.
Əsas terminlər
| Növ | Nəyi bildirir? | Nümunələr | Əsas sual |
|---|---|---|---|
| Əsli sifət | Birbaşa, özünəxas əlamət (rəng, ölçü, keyfiyyət, dad) | qırmızı, sarı, böyük, uzun, yaxşı, isti, şirin, soyuq, gözəl | Necə? Nə cür? |
| Nisbi sifət | Başqa əşya, material, mövsüm və ya yerə aid əlaqədən yaranan əlamət | dəmir (qapı), gümüş (üzük), payızlıq (palto), daşlı (yol), duzlu (su), balıqlı (göl) | Hansı? Nə cür? |
Əsli sifət birbaşa keyfiyyət bildirir; nisbi sifət isə başqa bir anlayışla əlaqəni bildirir.
| Üsul | Şəkilçi / Forma | Nümunə (isim → sifət) | Birləşmə |
|---|---|---|---|
| Şəkilçi ilə | -lı/-li/-lu/-lü | daş → daşlı, duz → duzlu, balıq → balıqlı | daşlı yol, duzlu su, balıqlı göl |
| Şəkilçi ilə | -lıq/-lik/-luq/-lük | payız → payızlıq, yay → yaylıq | payızlıq palto, yaylıq ərazi |
| Şəkilçisiz (material adı) | — | dəmir, gümüş, qızıl, taxta, ağac, mis | dəmir qapı, gümüş üzük, taxta skamya |
Nisbi sifətlər ən çox -lı/-li/-lu/-lü şəkilçisi ilə, yaxud material adı birbaşa işlənməklə yaranır.
| Nitq hissəsi | Nəyi bildirir? | Sualı | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Sifət | Əşyanın əlamətini, keyfiyyətini | Necə? Nə cür? Hansı? | gözəl, qırmızı, böyük |
| İsim | Əşyanı, varlığı | Kim? Nə? | alma, uşaq, hava |
| Say | Miqdar və ya sıranı | Neçə? Nə qədər? Neçənci? | beş, üç, birinci |
| Əvəzlik | İsmin, sifətin yerini tutan sözü | Kim? Nə? Necə? | mən, bu, kimsə |
Sual üsulu ilə nitq hissəsini müəyyən edin: «necə?» sifətin, «nə?» ismin, «neçə?» sayın sualıdır.
- 1Addım 1 — Sifətləri tapın: Cümlədəki hər sözü «necə?» sualı ilə yoxlayın. «Soyuq hava» → necə hava? → soyuq (sifət). «Yun corab» → hansı corab? → yun (sifət).
- 2Addım 2 — Əsli sifəti müəyyənləşdirin: «Soyuq» havanın temperaturu — birbaşa keyfiyyəti bildirir; başqa heç bir əşya ilə əlaqəsindən yaranmayıb. Deməli, «soyuq» əsli sifətdir.
- 3Addım 3 — Nisbi sifəti müəyyənləşdirin: «Yun» corabın materialını bildirir (yun → yun corab). Başqa bir əşyanın adından yaranıb; şəkilçisiz işlənən nisbi sifətdir.
- 4Nəticə: Cümlədə iki sifət var: «soyuq» — əsli sifət, «yun» — nisbi sifət.
- 1Addım 1 — Sualla yoxlayın: Necə su? → duzlu. «Duzlu» sifətdir. İndi növünü müəyyən edək.
- 2Addım 2 — Birbaşa əlamətdir, yoxsa əlaqədən yaranan?: «Duzlu» — duz maddəsi ilə əlaqəni bildirir. Suda duz var deməkdir. Başqa bir əşyanın (duz) adından -lu şəkilçisi ilə yaranıb.
- 3Addım 3 — Növü müəyyənləşdirin: Şəkilçi (-lu) + başqa əşyanın adı (duz) → nisbi sifət. Müqayisə: «isti su» (temperatur — birbaşa keyfiyyət) → əsli sifət.
- 4Nəticə: «Duzlu su»-da «duzlu» nisbi sifətdir. «İsti su»-da «isti» əsli sifətdir.
Tələbə səhvi: «duzlu», «daşlı», «balıqlı» kimi sözlər dada, içindəki maddəyə aid göründüyündən əsli sifət sayılır. Əslində isə bunlar -lı/-lu şəkilçisi ilə başqa əşyanın adından yaranmış nisbi sifətlərdir. Qaydanı yadda saxlayın: başqa bir əşya, material və ya mövsümlə əlaqə → nisbi sifət.
Tələbə səhvi: «qızıl üzük» birləşməsindəki «qızıl» sözünü isim hesab edirlər. Əslində burada «qızıl» üzüyü izah edib materialını bildirir: necə üzük? → qızıl üzük. Sual «necə?»-ə cavab verəndə söz sifətdir, isim deyil.
Sifəti isimdən fərqləndirmək üçün həmişə sual üsulundan istifadə edin: «kim?» / «nə?» → isim; «necə?» / «hansı?» → sifət. Məsələn: «Böyük ev» — «ev» (nə? → isim), «böyük» (necə? → sifət).
Eyni söz kontekstdən asılı olaraq müxtəlif nitq hissəsi ola bilər. «Daş» ayrıca işlənəndə isimdir (daşı götür); «daş ev» birləşməsindəki «daş» isə material bildirən nisbi sifətdir. Hər dəfə söz birləşməsini bütöv analiz edin.
Qaydalar
- 1Sifət əşyanın əlamətini, keyfiyyətini bildirir; «necə?», «nə cür?», «hansı?» suallarına cavab verir.
- 2Əsli sifət əşyanın birbaşa əlamətini bildirir: rəng (qırmızı, sarı), ölçü (böyük, uzun), keyfiyyət (yaxşı, isti, şirin).
- 3Nisbi sifət əşyanın başqa bir əşya, material və ya xüsusiyyətlə əlaqəsindən yaranan əlaməti bildirir: dəmir qapı, payızlıq palto, daşlı yol.
- 4Nisbi sifətlər -lı/-li/-lu/-lü, -lıq/-lik şəkilçiləri ilə, yaxud şəkilçisiz (dəmir, gümüş, qızıl) formada işlənə bilər.
- 5Sifəti isimdən fərqləndirin: isim «kim?» / «nə?» sualına, sifət isə «necə?» / «hansı?» sualına cavab verir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir