İsmin halları, mənsubiyyəti və morfoloji təhlili
Hal/mənsubiyyət şəkilçiləri; sadə morfoloji təhlil.
Azərbaycan dilində isim altı hala görə dəyişir: adlıq (kim? nə?), yiyəlik (kimin? nəyin?), yönlük (kimə? nəyə?), təsirlik (kimi? nəyi?), yerlik (kimdə? nədə?), çıxışlıq (kimdən? nədən?). Hər halin özünəməxsus şəkilçisi var: adlıq — şəkilçisiz (sıfır şəkilçi), yiyəlik — ın/in/un/ün/nın/nin, yönlük — a/ə/ya/yə, təsirlik — ı/i/u/ü/nı/nı, yerlik — da/də/ta/tə, çıxışlıq — dan/dən/tan/tən. Mənsubiyyət şəkilçiləri ismin hansı şəxsə məxsus olduğunu bildirir: I şəxs tək (-ım/im/um/üm), II şəxs tək (-ın/in/un/ün), III şəxs tək (-ı/i/u/ü). İsmin morfoloji təhlilini apararkən sıraya riayət etmək lazımdır: quruluşuna görə (sadə, düzəltmə, mürəkkəb), mənasına görə (ümumi/xüsusi; konkret/mücərrəd; cins/say); sonra hal, mənsubiyyət və kəmiyyət şəkilçiləri müəyyənləşdirilir.
Məsələn: «kitablarımda» sözündə kök «kitab», «-lar» çoxluq, «-ım» I şəxs tək mənsubiyyət, «-da» yerlik hal şəkilçisidir.
Əsas terminlər
| Hal | Sual | Şəkilçi | Nümunə (ev) |
|---|---|---|---|
| Adlıq | Kim? Nə? | — (sıfır şəkilçi) | ev |
| Yiyəlik | Kimin? Nəyin? | -ın / -in / -un / -ün | evin |
| Yönlük | Kimə? Nəyə? | -a / -ə | evə |
| Təsirlik | Kimi? Nəyi? | -ı / -i / -u / -ü | evi |
| Yerlik | Kimdə? Nədə? | -da / -də / -ta / -tə | evdə |
| Çıxışlıq | Kimdən? Nədən? | -dan / -dən / -tan / -tən | evdən |
Adlıq hal heç bir şəkilçi qəbul etmir — bu onun lüğəvi (əsas) formasıdır.
| Şəxs | Kəmiyyət | Şəkilçi | Nümunə (kitab) | Nümunə (ana) |
|---|---|---|---|---|
| I şəxs | tək | -m / -ım / -im / -um / -üm | kitabım | anam |
| II şəxs | tək | -n / -ın / -in / -un / -ün | kitabın | anan |
| III şəxs | tək | -ı / -i / -u / -ü / -sı / -si | kitabı | anası |
| I şəxs | cəm | -ımız / -imiz / -umuz / -ümüz | kitabımız | anamız |
| II şəxs | cəm | -ınız / -iniz / -unuz / -ünüz | kitabınız | ananız |
| III şəxs | cəm | -ları / -ləri | kitabları | anaları |
Samitlə bitən sözlərə uzun variant (-ım/-in/-ı), saitlə bitən sözlərə qısa variant (-m/-n/-sı) qoşulur.
| Addım | Kateqoriya | Sual | Nümunə («qardaşlarımıza») |
|---|---|---|---|
| 1 | Kök | Sözün lüğəvi mənasını daşıyan hissə | qardaş |
| 2 | Quruluş | Sadə / düzəltmə / mürəkkəb? | sadə isim |
| 3 | Məna növü | Ümumi/xüsusi; konkret/mücərrəd? | ümumi, konkret |
| 4 | Kəmiyyət şəkilçisi | Tək yoxsa cəm? | -lar (çoxluq) |
| 5 | Mənsubiyyət şəkilçisi | Hansı şəxsə məxsusdur? | -ımız (I şəxs cəm) |
| 6 | Hal şəkilçisi | Hansı haldadır? | -a (yönlük hal) |
Şəkilçilər HƏMİŞƏ bu sırada gəlir: kəmiyyət → mənsubiyyət → hal. Yanlış sıra — yanlış təhlil.
- 1Addım 1 — Kök: «ev» — kök söz (ümumi, konkret, sadə isim).
- 2Addım 2 — Kəmiyyət şəkilçisi: «-lər» — çoxluq şəkilçisi (ev incə saitli olduğundan «-lər» variantı qoşulur).
- 3Addım 3 — Mənsubiyyət şəkilçisi: «-imiz» — I şəxs cəm mənsubiyyət şəkilçisi (mənası: bizim evlər).
- 4Addım 4 — Hal şəkilçisi: «-dən» — çıxışlıq hal şəkilçisi; «kimdən?/nədən?» sualını cavablandırır.
- 5Nəticə: ev + -lər (çoxluq) + -imiz (I şəxs cəm mənsubiyyət) + -dən (çıxışlıq hal).
- 1Addım 1 — Kök: «bacı» — ümumi, konkret, sadə isim; saitlə bitir.
- 2Addım 2 — Mənsubiyyət şəkilçisi: «-m» — I şəxs tək mənsubiyyət şəkilçisi. Qeyd: saitlə bitən sözlərə «-m» (qısa variant) qoşulur, «-ım» deyil.
- 3Addım 3 — Hal şəkilçisi: «-ın» — yiyəlik hal şəkilçisi («kimin?» sualı). «bacımın» = bacı + -m + -ın.
- 4Nəticə: «Bacımın» sözü yiyəlik haldadır; I şəxs tək mənsubiyyət + yiyəlik hal şəkilçisi daşıyır.
«-ın» ilə «-ım» şəkilçilərini qarışdırmayın: «-ın» yiyəlik hal şəkilçisidir («kitabın» — kimin kitabı?), «-ım» isə I şəxs tək mənsubiyyət şəkilçisidir («kitabım» — mənim kitabım). Bu iki şəkilçi eyni görünür, lakin funksiyaları tamamilə fərqlidir.
«-da/-də» (yerlik hal) ilə «-a/-ə» (yönlük hal) ilə «-dan/-dən» (çıxışlıq hal) şəkilçilərini bir-biri ilə qarışdırmayın. Məsələn: «məktəbə» (hara? — yönlük), «məktəbdə» (harada? — yerlik), «məktəbdən» (haradan? — çıxışlıq).
Morfoloji təhlilin ardıcıllığını pozamayın: şəkilçilər HƏMİŞƏ «kəmiyyət → mənsubiyyət → hal» sırasında gəlir. «Evlərindən» sözündə əvvəl «-lər» (çoxluq), sonra «-in» (mənsubiyyət), ən sonda «-dən» (hal) gəlir — hal heç vaxt mənsubiyyətdən əvvəl yerləşmir.
Saitlə bitən sözlərə mənsubiyyət şəkilçisinin qısa variantı qoşulur: «bacı + -m» (bacım), «ana + -n» (anan), «ana + -sı» (anası). Samitlə bitən sözlərə isə uzun variant qoşulur: «kitab + -ım» (kitabım), «kitab + -ın» (kitabın), «kitab + -ı» (kitabı).
Qaydalar
- 1Azərbaycan dilindəki altı hal: adlıq (şəkilçisiz), yiyəlik (-ın/in), yönlük (-a/ə), təsirlik (-ı/i), yerlik (-da/də), çıxışlıq (-dan/dən).
- 2Mənsubiyyət şəkilçiləri ismin hansı şəxsə aid olduğunu göstərir; sait ahənginə uyğun olaraq I, II, III şəxsə görə dəyişir.
- 3İsmin morfoloji təhlilinin sırası: quruluş → məna növü → hal → mənsubiyyət → kəmiyyət.
- 4Şəkilçi müəyyənləşdirilərkən sait ahəngi qaydası gözlənilməlidir: incə saitli sözlərə incə variantı (-ə, -in, -dən), qalın saitli sözlərə qalın variantı (-a, -ın, -dan) qoşulur.
- 5İsim adlıq halda sıfır şəkilçi daşıyır (heç bir hal şəkilçisi yoxdur) və bu onun lüğəvi formasıdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir