İsmin quruluşu və məna növləri (təkrar)
Sadə/düzəltmə/mürəkkəb isim; ümumi/xüsusi/toplu.
İsim əşyanın, varlığın, hadisənin adını bildirən nitq hissəsidir və «kim?», «nə?» suallarına cavab verir. Quruluşca isim üç növə bölünür: sadə isimlər yalnız bir kökdən ibarət olur («ev», «dağ», «su»); düzəltmə isimlər köklə şəkilçinin birləşməsindən əmələ gəlir («oxucu», «gözəllik», «bağçı»); mürəkkəb isimlər isə iki və ya daha çox sözün birləşməsindən yaranır («günəbaxan», «Bakıxanov», «aşpaz»). Məna baxımından isə isimlər ümumi (ağac, şəhər), xüsusi (Kür, Azərbaycan, Elnur), toplu (meşə, sürü, camaat), konkret (kitab, masa) və mücərrəd (sevgi, azadlıq) ola bilər. Xüsusi isimlər böyük hərflə, lazım olduqda dırnaq içində yazılır. Toplu isimlər fərdi elementlər yox, bütöv bir yığımı bildirir.
Məsələn, «meşə» sözü ayrı-ayrı ağacları deyil, onların bütöv toplusunu bildirir — buna görə toplu isimdir; «Kür» isə tək bir çayın öz adı olduğundan xüsusi isimdir.
Əsas terminlər
| Növ | Əlamət | Nümunələr |
|---|---|---|
| Sadə isim | Yalnız bir kök; sözdüzəldici şəkilçi yoxdur | dağ, ev, su, gecə, torpaq, vaxt |
| Düzəltmə isim | Kök + sözdüzəldici şəkilçi | oxu-cu, gözəl-lik, balıq-çı, meşə-lik, yazı-çı |
| Mürəkkəb isim | İki müstəqil söz birləşir (bitişik yazıla bilər) | günəbaxan, kitabxana, aşpaz, dənizkənarı, Qarabağ |
Quruluş növü müəyyənləşdirilərkən sözün necə yarandığına baxılır, yazılışına yox.
| Məna növü | İzah | Nümunələr |
|---|---|---|
| Ümumi isim | Eyni cins əşya/varlıqların hamısına verilən ad; kiçik hərflə yazılır | ağac, şəhər, çay, dağ, kitab |
| Xüsusi isim | Tək bir varlığın özünəməxsus adı; böyük hərflə yazılır | Kür, Azərbaycan, Elnur, Kəpəz, Culfa |
| Toplu isim | Eynicinsli varlıqlar toplusunu bir bütöv kimi bildirir | meşə, sürü, camaat, xalq, ordu, icma |
| Konkret isim | Gözlə görülən, əllə tutula bilən əşyaların adı | kitab, masa, daş, gəmi, ev |
| Mücərrəd isim | Hisslə duyulan, lakin gözlə görülməyən anlayışların adı | sevgi, azadlıq, elm, şərəf, dostluq |
Bir isim eyni zamanda bir neçə məna növüne aid ola bilər: «sevgi» həm mücərrəd, həm ümumi isimdir.
| Şəkilçi | Kök | Yaranan isim | Mənası |
|---|---|---|---|
| -çı / -çi / -cu / -cü | balıq | balıqçı | peşə bildirən isim |
| -çı / -çi / -cu / -cü | yaz- | yazıçı | peşə bildirən isim |
| -lıq / -lik / -luq / -lük | gözəl | gözəllik | soyut keyfiyyət adı |
| -lıq / -lik / -luq / -lük | dost | dostluq | soyut keyfiyyət adı |
| -lıq / -lik / -luq / -lük | meşə | meşəlik | yer/sahə adı |
| -çı / -çi | bağ | bağçı | peşə bildirən isim |
Ahəng qanununa diqqət: incə saitli kökə «-lik», qalın saitli kökə «-lıq» artırılır.
- 1Addım 1 — Sualı təyin et: «Gözəllik» sözü «kim?» / «nə?» sualına cavab verir — isimdir.
- 2Addım 2 — Kökü tap: Sözdən şəkilçiləri çıxardıqda «gözəl» sifəti qalır — bu, kökdür.
- 3Addım 3 — Şəkilçini müəyyənləşdir: «gözəl» + «-lik» → «-lik» sözdüzəldici şəkilçidir (hal şəkilçisi deyil). Ahəng qanununa görə incə saitli köklə «-lik» işlədilir, «-lük» yox.
- 4Addım 4 — Quruluş növü: Kök + sözdüzəldici şəkilçi olduğundan «gözəllik» düzəltmə isimdir.
- 5Addım 5 — Məna növü: «Gözəllik» gözlə görülmür, əllə tutulmur — mücərrəd isimdir; hər cür gözəlliyə aid işləndiyi üçün ümumi isimdir.
- 1«Meşə» — quruluş növü: Sözdüzəldici şəkilçi qəbul etməmişdir — sadə isimdir.
- 2«Meşə» — məna növü: Ayrı-ayrı ağacları deyil, onların bütöv toplusunu bildirir — toplu isimdir.
- 3«Meşəlik» — quruluş növü: «meşə» + «-lik» sözdüzəldici şəkilçi → düzəltmə isimdir.
- 4«Meşəlik» — məna növü: Hələ də ağaclar toplusundan ibarət bir sahəni bildirir — toplu isimdir. Qeyd: quruluş növü dəyişdi, məna növü eyni qaldı.
Tələbələr tez-tez quruluş növünü (sadə/düzəltmə/mürəkkəb) məna növü ilə (toplu/mücərrəd/xüsusi) qarışdırır. Məsələn, «meşə» sözünün quruluş növü sorulanda «toplu isim» cavabı verilir — bu yanlışdır. Quruluş növü sözün necə yarandığını, məna növü isə nə bildirdiyini göstərir.
«Aşpaz» bitişik yazıldığı üçün bəziləri onu sadə isim hesab edir. Lakin bitişik yazılış quruluş növünü dəyişdirmir: «aş» + «paz» iki müstəqil sözdür, ona görə «aşpaz» mürəkkəb isimdir.
«-lik / -lıq» şəkilçisini hal şəkilçisi ilə qarışdırmayın. «Gözəllik» sözündəki «-lik» sözdüzəldici şəkilçidir — yeni söz yaradır. Hal şəkilçiləri isə sözün cümlədəki vəzifəsini göstərir (məsələn, yönlük hal «-a/-ə»).
Toplu isim ümumi isimin alt qrupu deyil — bunlar ayrı-ayrı təsnifat meyarlarıdır. «Sürü» həm ümumi isimdir (hər hansı sürüyə aid işlənir), həm də toplu isimdir (heyvanlar yığımını bildirir). Xüsusi isimlər isə toplu ola bilməz: «Kür» bir çayın öz adıdır.
Qaydalar
- 1Sadə isim yalnız bir kökdən ibarətdir, heç bir sözdüzəldici şəkilçi qəbul etmir: «dağ», «ev», «su».
- 2Düzəltmə isim kök + sözdüzəldici şəkilçidən ibarətdir: «çiçək» kökünə «-lik» qoşularaq «çiçəklik» yaranır.
- 3Mürəkkəb isim iki ya daha çox sözün birləşməsindən əmələ gəlir: «aşpaz», «günəbaxan», «Qarabağ».
- 4Xüsusi isimlər (şəxs, yer, çay, dağ adları) həmişə böyük hərflə yazılır; kitab, qəzet adları dırnaq içərisindədir.
- 5Toplu isim bir-birindən ayrılması çətin olan eynicinsli varlıqlar toplusunu bildirir: «sürü», «meşə», «camaat»; cəm şəkilçisi qəbul etsə belə mənasındakı toplayıcılığı saxlayır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir