az6-2.1· Fəsil 2: Leksika· ~13 dəq

Hiperonim və hiponim

Ümumi (cins) və xüsusi (növ) anlayış bildirən sözlər.

Leksikada sözlər arasında ümumi-xüsusi münasibəti mövcuddur. Hiperonim — daha geniş, ümumi anlayışı bildirən sözdür; o, özündən dar olan bir neçə anlayışı əhatə edir. Hiponim isə həmin ümumi anlayışın içinə daxil olan, daha xüsusi, dar anlayışı bildirən sözdür. Başqa sözlə, hiponim hiperonimi «açır», daha konkret edir. Hər söz cütündə hiperonim — üst anlayış, hiponim isə alt anlayışdır.

📌Nümunə

Məsələn, «ağac» sözü hiperonim, «palıd», «çinar», «söyüd» isə onun hiponimləridir; «heyvan» hiperonim, «it», «pişik», «at» isə hiponimlərdir. Bir söz eyni vaxtda müxtəlif cütlüklərdə həm hiperonim, həm də hiponim ola bilər: «meyvə» sözü «alma» ilə münasibətdə hiperonimdır, lakin «qida» sözü ilə münasibətdə hiponimdir. VI sinif proqramında əsas məqsəd söz cütündə «hansı ümumi, hansı xüsusi anlayışdır?» sualını düzgün cavablandırmaqdır. Məsələn: «gül» və «qızılgül» cütündə «gül» hiperonim, «qızılgül» isə hiponimdir, çünki qızılgül gülün bir növüdür.

Əsas terminlər

hiperonim — Daha geniş, ümumi anlayışı bildirən söz; özündən dar olan bir neçə anlayışı əhatə edir. Məsələn: «heyvan», «meyvə», «ağac».
hiponim — Daha dar, xüsusi anlayışı bildirən söz; hiperonim kateqoriyasının bir üzvüdür. Məsələn: «pişik», «alma», «palıd».
ümumi-xüsusi münasibəti — Sözlər arasında «üst anlayış — alt anlayış» əlaqəsi; hiperonim üst, hiponim isə alt anlayışdır.
«X, Y-nin bir növüdür» yoxlaması — Hiponimi müəyyən etmək üçün test cümləsi: bu cümlə doğrudursa, X hiponimdir, Y isə hiperonim.
hissə-tam münasibəti — Hiperonim-hiponim münasibətindən fərqli olan əlaqə növü: «barmaq — əl» kimi, burada barmaq əlin bir hissəsidir, növü deyil.
birbaşa (yaxın) hiperonim — Bir söz üçün ən yaxın ümumi kateqoriya; məsələn «alma» üçün «meyvə» birbaşa hiperonim, «qida» isə daha uzaq hiperonim sayılır.
Hiperonim və hiponim: əsas fərq
XüsusiyyətHiperonimHiponim
Anlayış genişliyiDaha geniş, ümumiDaha dar, xüsusi
MövqeÜst anlayışAlt anlayış
Yoxlama sualıÖzündə neçə növü birləşdirir?Hansı kateqoriyanın üzvüdür?
Nümunə 1heyvanit, pişik, at
Nümunə 2meyvəalma, limon, üzüm
Nümunə 3ağacpalıd, çinar, söyüd
Nümunə 4nəqliyyatavtobus, maşın, qatar
Nümunə 5peşəmüəllim, həkim, mühəndis

Hiperonim üst anlayış, hiponim isə onun alt anlayışıdır.

Bir sözün həm hiperonim, həm hiponim ola bilməsi
SözHansı sözə görə?Rolu
meyvəalma ilə münasibətdəhiperonim
meyvəqida ilə münasibətdəhiponim
quşgöyərçin ilə münasibətdəhiperonim
quşcanlı ilə münasibətdəhiponim
elmriyaziyyat ilə münasibətdəhiperonim
elmbilik ilə münasibətdəhiponim

Bir söz eyni vaxtda fərqli cütlüklərdə həm hiperonim, həm də hiponim ola bilər.

Hiperonim-hiponim münasibəti VARmı, YOXmu?
Söz cütüMünasibət növüNəticə
paltar — köynəknöv münasibəti (köynək paltarın növüdür)hiperonim-hiponim VAR
idman — üzgüçülüknöv münasibəti (üzgüçülük idman növüdür)hiperonim-hiponim VAR
fəsil — yaznöv münasibəti (yaz fəsilin növüdür)hiperonim-hiponim VAR
səs — küysinonimliyə yaxın əlaqə, növ deyilhiperonim-hiponim YOX
barmaq — əlhissə-tam münasibətihiperonim-hiponim YOX
dəniz — sumaddə-varlıq münasibətihiperonim-hiponim YOX

Hər söz cütü hiperonim-hiponim münasibəti qurmur; növ münasibəti olub-olmadığını yoxlamaq lazımdır.

✎Söz cütündə hiperonim və hiponimiçi müəyyənləşdir: «çiçək — qərənfil»
  1. 1Addım 1: Yoxlama cümləsini tət etbiq et: «Qərənfil çiçəyin bir növüdür» — bu cümlə doğrudurmu? Bəli, doğrudur.
  2. 2Addım 2: Hiponimi müəyyənləşdir: Cümlə doğru olduğundan «qərənfil» hiponimdır (daha dar, xüsusi anlayış).
  3. 3Addım 3: Hiperonimi müəyyənləşdir: «Çiçək» üst anlayışdır; qərənfil, lalə, yasəmən kimi bir çox növü əhatə edir. Ona görə «çiçək» hiperonim.
  4. 4Nəticə: «Çiçək» hiperonim, «qərənfil» hiponimdir.
✎«Musiqi əsəri» sözünün hiperonim-hiponim mövqeyini iki münasibətdə yoxla
  1. 1Addım 1: Sonata ilə münasibət: «Sonata musiqi əsərinin bir növüdür» — doğrudur. Deməli «sonata» hiponim, «musiqi əsəri» hiperonim.
  2. 2Addım 2: İncəsənət ilə münasibət: «Musiqi əsəri incəsənətin bir növüdür» — doğrudur. Deməli «musiqi əsəri» hiponim, «incəsənət» hiperonim.
  3. 3Nəticə: «Musiqi əsəri» sözü «sonata»ya görə hiperonim, «incəsənət»ə görə isə hiponimdir. Bir söz eyni vaxtda fərqli cütlüklərdə hər iki rolu oynaya bilər.
💡Qeyd

Hiperonimi tapmaq üçün sual: «Bu söz hansı geniş kateqoriyaya aiddir?» Hiponimi tapmaq üçün sual: «Bu sözün hansı xüsusi növləri var?» — Məsələn: «heyvan»ın növlərindən biri «pişik»dir, deməli «pişik» hiponim.

🚫Tez-tez səhv

Tez-tez edilən səhv: hiperonim ilə hiponimin yerini dəyişmək. «Pişik» hiperonim, «heyvan» hiponim deyil — əksinədir. Yoxlama: «Pişik heyvanın bir növüdür» doğrudur, ona görə «pişik» hiponimdir. «Heyvan pişiyin bir növüdür» isə yanlışdır.

⚠️Diqqət

Hissə-tam münasibətini hiperonim-hiponim ilə qarışdırma! «Barmaq — əl» cütündə barmaq əlin bir hissəsidir, növü deyil. Növ münasibəti: «X, Y-nin bir növüdür» cümləsi doğru olmalıdır. «Barmaq əlin bir növüdür» deyilmir — buna görə bu cütdə hiperonim-hiponim yoxdur.

Qaydalar

  1. 1Hiperonim daha geniş, ümumi anlayışı bildirir; çoxlu alt anlayışları əhatə edir (məs. meyvə, heyvan, ağac).
  2. 2Hiponim daha dar, xüsusi anlayışı bildirir; hiperonim kateqoriyasının bir üzvüdür (məs. alma, pişik, palıd).
  3. 3Hər hiponim öz hiperoniminə aid edilə bilər: «X, Y-nin bir növüdür» cümləsi doğrudursa, X hiponimdır.
  4. 4Bir söz eyni vaxtda başqa söz üçün hiperonim, üçüncü söz üçün isə hiponim ola bilər.
  5. 5Söz cütündə ümumi anlayışı bildirən hiperonim, ona daxil olan xüsusi anlayışı bildirən isə hiponimdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq