Alınma sözlərin yazılışı
Başqa dillərdən keçmiş sözlərin düzgün yazılışı.
Alınma sözlər başqa dillərdən — ərəb, fars, rus, Avropa dilləri və s. — Azərbaycan dilinə keçmiş sözlərdir. Bu sözlər bir sıra xüsusiyyətlərə görə yerli sözlərdən fərqlənir. Ən başlıca fərq ondan ibarətdir ki, alınma sözlər çox vaxt Azərbaycan dilinin ahəng qanununa tabe olmur: məsələn, «traktor», «problem», «internet» kimi sözlərdə saitlər ahəng qanunu ilə uyğunlaşmır. Bundan başqa, alınma sözlərdə bəzən Azərbaycan dili üçün xarakter olmayan samit birləşmələri işlədilir (məs. «plan», «klass», «sport»). Bu sözlərə şəkilçi artırarkən şəkilçinin hansı formasını seçmək üçün sözün son hecasındakı saitə baxılır: «traktor-a», «plan-lar», «klass-da». Alınma sözlər dilin söz fondunu zənginləşdirir; onları düzgün yazmaq üçün sözün orijinal formasını, yəni standart yazılışını yadda saxlamaq lazımdır.
Məsələn, «problem» sözü «probelm» yox, məhz «problem» şəklində yazılır və ona «-lər» şəkilçisi artırılaraq «problemlər» forması düzgün olur.
Əsas terminlər
| Mənşə | Nümunə sözlər | Qeyd |
|---|---|---|
| Ərəb | kitab, elm, məktəb, riyaziyyat, kimya, iqtisadiyyat | Çox vaxt incə saitli; ahəng qanununa tabe olanları da var (məs. «məktəb», «elm») |
| Fars | şəhər, dəftər, bazar, çərçivə | Bəziləri ahəng qanununa tabedir (məs. «dəftər» — hər iki saiti incədir) |
| Rus | stəkan, şkaf, portfel, maşın | Bəzən söz başında samit birləşməsi olur (st-, şk-) |
| Avropa (latın/yunan/ingilis) | traktor, problem, internet, telefon, sport, pilot, ekran, kompüter | Ahəng qanununa adətən tabe olmur; sözün başında samit birləşməsi ola bilər |
Mənşə yalnız sözün haradan gəldiyini göstərir; şəkilçi seçimi isə HƏMİŞƏ sözün SON HECASINDAKİ SAİTƏ görə müəyyən edilir.
| Söz | Son hecadakı sait | Sait növü | Cəm şəkilçisi | Yönlük hal | Yiyəlik hal |
|---|---|---|---|---|---|
| plan | a | qalın | -lar → planlar | -a → plana | -ın → planın |
| klass | a | qalın | -lar → klasslar | -a → klassa | -ın → klassın |
| proqram | a | qalın | -lar → proqramlar | -a → proqrama | -ın → proqramın |
| qəzet | e | incə | -lər → qəzetlər | -ə → qəzetə | -in → qəzetin |
| məktəb | ə | incə | -lər → məktəblər | -ə → məktəbə | -in → məktəbin |
| pilot | o | qalın (dodaqlanan) | -lar → pilotlar | -a → pilota | -un → pilotun |
| universitet | e | incə | -lər → universitetlər | -ə → universitetə | -in → universiteti̇n |
Son hecadakı sait qalındırsa «-lar / -a / -ın», incədirsə «-lər / -ə / -in», dodaqlanan qalındırsa «-lar / -a / -un/-ün» forması seçilir.
| Yanlış forma | Düzgün forma | Xətanın səbəbi |
|---|---|---|
| probelm | problem | Hərflərin yeri dəyişdirilib (b ilə l yerdəyişib) |
| probləm | problem | «e» hərfi Azərbaycan «ə»-si ilə yanlış əvəzlənib |
| interenet | internet | Əlavə «e» hərfi artırılıb |
| ketebxana | kitabxana | Sözün orijinal «kitab» hissəsi dəyişdirilib |
| reyaziyyat | riyaziyyat | «i» hərfi «ey»-ə çevrilib — orijinal yazılış pozulub |
| ceoqrafiya | coğrafiya | «eo» birləşməsi «oğ»-u əvəz edib; «ğ» hərfi düşürülüb |
| teliviziyon | televiziya | Bir neçə hərfdə dəyişiklik edilib; standart yazılış «televiziya»dır |
Alınma sözləri dəyişdirmək olmaz: hərfləri yerdəyişdirmə, əlavə etmə və ya Azərbaycan saitləri ilə əvəzləmə yanlış formalara gətirir.
- 1Addım 1 — Sözü müəyyən et: Söz: «traktor». Bu, Avropa mənşəli alınma sözdür.
- 2Addım 2 — Son hecadakı saiti tap: «trak-tor» → son heca «tor» → sait «o» (qalın, dodaqlanan).
- 3Addım 3 — Şəkilçi variantını seç: «o» qalın sait olduğuna görə: cəm → «-lar», yönlük hal → «-a», yiyəlik hal → «-un».
- 4Addım 4 — Düzgün formaları yaz: «traktorlar» (cəm), «traxtora» (yönlük), «traktorun» (yiyəlik). Sözün kök yazılışı dəyişdirilmir.
- 1Cümlə: «Astronavt kosmosa çıxıb oradan Yerin fotoqrafiyasını çəkdi.»
- 2Addım 1 — Hər sözü yoxla: «astronavt» — Avropa mənşəli, alınma. «kosmos» — yunan mənşəli, alınma. «Yer» — türk mənşəli əsli Azərbaycan sözü. «fotoqrafiya» — yunan/Avropa mənşəli, alınma.
- 3Addım 2 — Alınmaları say: Alınma sözlər: «astronavt», «kosmos», «fotoqrafiya» — cəmi 3 alınma söz.
- 4Nəticə: «Yer» əsli Azərbaycan sözü olduğuna görə sayılmır. Cavab: 3.
Ən çox yol verilən xəta: «plan» sözünə «-lər» şəkilçisi artırmaq («planlər» — YANLIŞ). Son hecadakı sait «a» qalın olduğuna görə mütləq «-lar» işlədilir: «planlar» — DÜZGÜN. Şəkilçi seçimi sözün mənşəyinə görə yox, son hecadakı saitə görə müəyyən edilir.
Alınma sözlərdə «ə» hərfini «e» ilə əvəz etmək xəta sayılır. Məsələn, «təbiət» sözünü «tebiet» kimi yazmaq olmaz: Azərbaycan əlifbasında «ə» ayrı hərf olmaqla standart yazılışda qorunur.
Alınma sözlərin çoxu ahəng qanununa tabe olmur — yəni eyni sözdə həm qalın, həm incə sait ola bilər (məs. «telefon»da «e» incə, «o» qalındır). Bu, xəta deyil, alınma sözün xüsusiyyətidir. Şəkilçi yalnız SON saitə görə seçilir.
Alınma sözün standart yazılışını yadda saxlamaq üçün ən etibarlı üsul: sözü lüğətdə yoxlamaq və orijinal hərfləri dəyişdirməmək. Hərfləri yerdəyişdirmək («probelm»), əlavə hərf artırmaq («interenet») və ya Azərbaycan saitləri ilə əvəzləmək («probləm») — hamısı yanlış formalara gətirir.
Qaydalar
- 1Alınma sözlər başqa dillərdən Azərbaycan dilinə keçmiş sözlərdir və onların yazılışı orijinal formaya uyğun olaraq standartlaşdırılmışdır.
- 2Alınma sözlərin çoxu ahəng qanununa tabe olmur: eyni sözdə həm incə, həm də qalın saitlər ola bilər (məs. «traktor», «problem», «telefon»).
- 3Alınma sözlərə şəkilçi artırarkən sözün son hecasındakı saitə uyğun şəkilçi forması seçilir (məs. «plan → plana», «klass → klassda»).
- 4Alınma sözlərdə bəzən Azərbaycan dili üçün xarakter olmayan samit birləşmələri olur; bu samitlər sözün başında da işlənə bilər (məs. «sport», «stəkan», «shkaf»).
- 5Alınma sözlər yazılarkən orijinal yazılışdan irəli gələn hərflər saxlanılır; sözü azərbaycancalaşdırmaq cəhdi yanlış formalar yaradır (məs. «kitabxana» düzgün, «ketebxana» yanlışdır).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir