Uzun tələffüz və yanaşı samitlər
Uzun saitli tələffüz; yanaşı gələn samitlər.
Azərbaycan dilindəki bəzi sözlər — xüsusilə ərəb və fars mənşəli alınmalar — yazıldığı kimi deyil, saitin uzadılaraq tələffüz olunduğu bir formada deyilir.
Məsələn, «aləm» sözü danışıqda «aaləm», «məna» isə «meena» kimi eşidilir; amma hər ikisi lüğətdə olduğu kimi yazılır. Bu uzun tələffüz saitin fiziki uzanmasıdır, yeni bir hərf deyil. Yanaşı (yəni qoşa olmayan) samitlər meselesinde isə qayda belədir: Azərbaycan dilinin öz sözlərində eyni samit yanyana gəlmir; lakin alınma sözlərdə bəzən iki eyni yaxud iki müxtəlif samit yanyana ola bilir (məsələn, «hiss», «əss», «resurs»). Tələffüzdə bu yanaşı samitlər ayrı-ayrılıqda deyilir, yazıda isə hər iki hərf saxlanılır. Şagirdin vəzifəsi: yazılış ilə tələffüzün fərqini tanımaq, uzun tələffüzlü sözü düzgün yazmaq, yanaşı samitli sözü orfoepik norma ilə söyləmək. Məsələn: «iclas» sözü [iclaas] kimi uzun tələffüzlə deyilir, lakin yazıda «iclas» şəklini saxlayır.
Əsas terminlər
| Söz | Yazılış | Tələffüz | Uzanan sait | Mənşə |
|---|---|---|---|---|
| aləm | aləm | [aa-ləm] | a | ərəb |
| elan | elan | [ee-lan] | e | ərəb |
| məna | məna | [mee-na] | ə | ərəb |
| iclas | iclas | [ic-laas] | a | ərəb |
| imza | imza | [iim-za] | i | ərəb |
| torpaq | torpaq | [tor-paq] | — | milli (fərq yoxdur) |
| alma | alma | [al-ma] | — | milli (fərq yoxdur) |
Milli sözlərdə uzun sait olmur; yazılış ilə tələffüz tam üst-üstə düşür.
| Növ | Nümunə | Yanaşı cüt | Qeyd |
|---|---|---|---|
| Eyni samit qoşalaşır | hiss | s + s | alınma söz |
| Eyni samit qoşalaşır | küll | l + l | alınma söz |
| Eyni samit qoşalaşır | əss | s + s | alınma söz |
| Eyni samit qoşalaşır | müəllim | l + l | alınma söz |
| Eyni samit qoşalaşır | niyyət | y + y | alınma söz |
| Eyni samit qoşalaşır | mürəkkəb | k + k | alınma söz |
| Eyni samit qoşalaşır | müqəddəs | d + d | alınma söz |
| Eyni samit qoşalaşır | ittifaq | t + t | alınma söz |
| Müxtəlif iki samit yanyana | üzv | z + v | alınma söz |
| Müxtəlif iki samit yanyana | resurs | r + s (söz daxili) | alınma söz |
Hər iki halda yazıda hər iki hərf saxlanılır; tələffüzdə isə hər samit ayrılıqda deyilir.
| Xüsusiyyət | Milli söz | Alınma söz (ərəb/fars) |
|---|---|---|
| Uzun sait tələffüzü | Yoxdur | Var (ə, a, e, i uzana bilər) |
| Eyni samit yanyana | Olmur | Ola bilər (ss, ll, kk, dd, tt, yy) |
| Müxtəlif samit yanyana | Nadir | Ola bilər (zv, rs) |
| Yazılışda dəyişiklik | Yoxdur | Yoxdur — lüğət forması saxlanılır |
| Nümunələr | torpaq, alma, quş, daş | aləm, hiss, müəllim, ittifaq |
Əsas qayda: tələffüz necə olursa-olsun, yazılış lüğətdəki formanı saxlayır.
- 1Addım 1 — Mənşəyi yoxla: «İclas» ərəb mənşəli alınma sözdür. Alınma sözlərdə uzun tələffüz gözlənilir.
- 2Addım 2 — Saitləri tap: «İ-c-l-a-s» — sözün saitləri: «i» (1-ci heca) və «a» (2-ci heca).
- 3Addım 3 — Uzanan saiti müəyyənləşdir: Danışıqda [ic-laas] kimi deyilir — «a» saiti uzadılır. «i» isə qısa qalır.
- 4Addım 4 — Orfoqrafik yazılışı yoxla: Yazıda «a» bir dəfə yazılır: «iclas». İkiqat «aa» yazmaq orfoqrafiya səhvidir.
- 1Addım 1 — Hərfləri ardıcıl sırala: «Müəllim» → m · ü · ə · l · l · i · m
- 2Addım 2 — Aralarında sait olmayan samitləri tap: 4-cü hərf «l», 5-ci hərf yenə «l»-dir. Bu iki «l» arasında heç bir sait yoxdur — yanaşı samitdir.
- 3Addım 3 — Digər «m» hərflərinə diqqət et: «m» söz əvvəlindədir (1-ci mövqe) və söz sonundadır (7-ci mövqe). Aralarında çoxlu hərf var — yanyana deyillər.
- 4Addım 4 — Nəticə: Yanaşı samit cütü: «l + l». Yazıda hər iki «l» saxlanılır. Tələffüzdə «l» iki dəfə ayrılıqda deyilir.
Uzun tələffüz yeni bir hərf deyil: «aləm»-i [aa-ləm] deyirik, lakin yazıda «aaləm» yazmırıq. Orfoqrafiyada sait həmişə bir dəfə yazılır.
Yanaşı samiti yalnız eyni samit kimi başa düşmə. «Üzv» sözündə «z» və «v» — iki müxtəlif samit — yanyanadır. «ü» ilə «z» isə sait+samit cütüdür, yanaşı samit sayılmır.
Çox yayılmış səhv: «l», «s», «c» kimi samitləri uzun tələffüzün «saiti» saymaq. Məsələn, «aləm»-də uzanan «a»-dır, «l» deyil; «iclas»-da uzanan «a»-dır, «c» deyil. Uzun tələffüz YALNIZ saitlərdə (a, e, ə, i, o, ö, u, ü) olur.
Başqa yayılmış səhv: milli sözlərdə yanaşı samit axtarmaq. «Kənd», «torpaq», «dost» — bunlar milli sözlərdir, iki eyni samit yanyana gəlmir. Yanaşı samit yalnız alınma sözlərdə olur (hiss, müəllim, ittifaq, mürəkkəb).
Qaydalar
- 1Bəzi alınma sözlərdə sait uzun tələffüz olunur, amma yazıda həmin sait bir dəfə yazılır (məs.: «aləm», «elan», «məna»).
- 2Tələffüzdəki uzunluq saitin fiziki uzanmasıdır; bu uzanma yazıda əks olunmur, orfoqrafik qaydaya əsasən söz lüğətdəki kimi yazılır.
- 3Azərbaycan dilinin öz sözlərində iki eyni samit yanyana gəlmir; alınma sözlərdə isə yanaşı samit ola bilir (məs.: «hiss», «qəss», «efekt»).
- 4Yanaşı samitli sözlərdə hər iki hərf yazılır; tələffüzdə isə hər samit ayrılıqda deyilir (yumşaq, amma ikisi də eşidilir).
- 5Tələffüz ilə yazılış arasındakı fərqi müəyyənləşdirərkən sözün mənşəyinə (milli/alınma) diqqət yetirmək lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir