Səsdüşümü və səsartımı
Sözə şəkilçi artırılarkən sait düşməsi və artımı.
Azərbaycan dilinin fonetik quruluşunda səsdüşümü və səsartımı mühüm yer tutur. Səsdüşümü — sözün köküdəki sait səsin şəkilçi qoşulduqda düşməsidir. Bu hadisə çox vaxt iki hecalı sözlərin ikinci hecasında baş verir: həmin hecada dar sait (ı, i, u, ü) varsa, növbəti şəkilçi qoşularkən həmin sait düşə bilir.
Məsələn, «oğul» sözünə yiyəlik hal şəkilçisi qoşulduqda sait düşür: oğul → oğlun (oğulun deyil); «burun» isə burun → burnu olur. Eynilə «ağız» sözü ağız → ağzı kimi dəyişir. Eyni zamanda «boyun» → boynu, «könül» → könlü forması da bu qaydaya tabe olur. Səsartımı isə əksinə, sözə şəkilçi qoşularkən yeni saitin əlavə edilməsidir; bu hal əsasən alınma sözlərdə köklə şəkilçi arasında tələffüzü asanlaşdırmaq üçün baş verir, lakin yazıda əksər hallarda sabit qalır. Məsələn, «sənət» sözü → sənəti, «kənd» sözü → kəndi kimi şəkilçi alaraq doğru yazılır.
Əsas terminlər
| Kök söz | İkinci hecadakı dar sait | Şəkilçi (saitlə başlayır) | Düzgün forma | Yanlış forma |
|---|---|---|---|---|
| oğul | u | -un (yiyəlik) | oğlun | oğulun |
| burun | u | -u (mənsubiyyət) | burnu | burunun |
| ağız | ı | -ı (mənsubiyyət) | ağzı | ağızı |
| boyun | u | -u (mənsubiyyət) | boynu | boyunu |
| könül | ü | -ü (mənsubiyyət) | könlü | könülü |
| qarın | ı | -ı (mənsubiyyət) | qarnı | qarını |
| alın | ı | -ın (yiyəlik) | alnın | alının |
| qoyun | u | -u (mənsubiyyət) | qoynu | qoyunu |
Səsdüşümü yalnız ikinci hecadakı DAR saitə (ı, i, u, ü) aiddir. Geniş saitlər (a, ə, e, o) düşmür.
| Şəkilçi növü | Nümunə şəkilçi | Səsdüşümü baş verirmi? | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Saitlə başlayan | -ı / -i / -u / -ü | Bəli | oğul → oğlu |
| Saitlə başlayan | -ın / -in / -un / -ün | Bəli | burun → burnun |
| Samitlə başlayan | -da / -də | Xeyr | boyun → boyunda |
| Samitlə başlayan | -dan / -dən | Xeyr | könül → könüldən |
| Samitlə başlayan | -lar / -lər | Xeyr | oğul → oğullar |
| Samitlə başlayan | -lı / -li | Bəli (saitlə davam edir) | alın → alnlı (nadir) |
Əsas qayda: şəkilçi SAMİTLƏ başlayırsa, kökdəki dar sait qalır. Şəkilçi SAİTLƏ başlayırsa, ikinci hecadakı dar sait düşür.
| Hadisə | Tərif | Şərt | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Səsdüşümü | Kökdəki sait düşür | Saitlə başlayan şəkilçi + ikinci hecada dar sait | oğul → oğlu, ağız → ağzı |
| Səsartımı | Sözə yeni sait əlavə olunur | Tələffüzü asanlaşdırmaq üçün (əsasən alınma sözlər) | sənət → sənəti, kənd → kəndi |
Bu iki hadisə bir-birinin əksidir: səsdüşümündə sait azalır, səsartımında sait artır.
- 1Addım 1: Sözü hecalara böl: bu-run — iki hecalıdır. İkinci hecada «u» var.
- 2Addım 2: «u» dar saitdirmi?: Bəli, u — dar saitdir (ı, i, u, ü sırasındandır).
- 3Addım 3: Şəkilçini yoxla: Mənsubiyyət şəkilçisi «-u» saitlə başlayır.
- 4Addım 4: Qaydanı tətbiq et: Saitlə başlayan şəkilçi + ikinci hecada dar sait → sait düşür: burun → burn + u = burnu.
- 5Nəticə: Düzgün forma: «burnu» (burunun yox). Yerlik hal şəkilçisi -da samitlə başladığından: «burunda» (u qalır).
- 1Sözü hecalara böl: kö-nül — iki hecalıdır. İkinci hecada «ü» (dar sait) var.
- 2Hal 1 — saitlə başlayan şəkilçi (-ü): Mənsubiyyət: könül + ü → «ü» düşür: könlü. (könülü yox)
- 3Hal 2 — samitlə başlayan şəkilçi (-dən): Ayrılma hal: könül + dən → «ü» qalır: könüldən. (könlündən yox)
- 4Hal 3 — samitlə başlayan şəkilçi (-lər): Cəm: könül + lər → «ü» qalır: könüllər. (könllər yox)
- 5Nəticə: Eyni söz fərqli şəkilçilərlə fərqli davranır. Açar sual: şəkilçi SAİTLƏ mi, SAMİTLƏ mi başlayır?
Ən çox yol verilən səhv: «boyun»un yerlik halını «boynda» yazmaq. Yerlik hal şəkilçisi -da samitlə başladığından kökdəki u düşmür. Düzgün forma «boyunda»dır, «boynda» deyil. Eynilə: könüldən (könlündən yox), alınlar (alnlar yox).
Geniş saiti (ə, a, e) dar sait sanaraq düşürmək səhvdir. «sinə → sinsi» yanlışdır, çünki ə geniş saitdir, düşmür. Düzgün: sinəsi. Eynilə «şəhər → şəhri» yanlış, «şəhəri» düzgündür.
Səsdüşümü qaydası: yalnız İKİ şərt birlikdə ödənəndə işləyir — (1) sözün ikinci hecasında DAR sait (ı, i, u, ü) olmalıdır; (2) şəkilçi SAİTLƏ başlamalıdır. İki şərtdən biri ödənməsə, sait düşmür.
Səsdüşümü ilə səsartımını qarışdırmayın. Səsdüşümü — sait AZALIR (oğul→oğlu). Səsartımı — sait ARTIR (alınma sözlərdə tələffüzü asanlaşdırmaq üçün yeni sait əlavə olunur). Hər ikisi saitlə bağlıdır, lakin təsir istiqaməti əksinədir.
Qaydalar
- 1Səsdüşümü: iki hecalı sözün ikinci hecasında dar sait (ı, i, u, ü) varsa, saitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda həmin sait düşür: oğul → oğlu, burun → burnu, ağız → ağzı.
- 2Bu qayda «boyun → boynu», «könül → könlü», «qarın → qarnı», «sinə → sinəsi» kimi sözlərə də aiddir.
- 3Səsdüşümü zamanı kök sözün forması dəyişik görünür, lakin bu dəyişiklik qanunauyğundur; yanlış yazılış isə düşən saiti saxlamaqdır: oğulun (yanlış), oğlun (düzgün).
- 4Səsartımı — sözlərə şəkilçi qoşularkən tələffüzü asanlaşdırmaq üçün sait əlavə olunmasıdır; bu hal əsasən alınma sözlərdə baş verir.
- 5Düzgün formanı seçmək üçün sözün ikinci hecasındakı dar saiti aşkar et, şəkilçinin saitlə başlayıb-başlamadığını yoxla, lazım gəldikdə həmin saiti düşür.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir