m5-8.3· Fəsil 8: Statistika və məlumatların təsviri· ~13 dəq

Məlumatların təsviri

Cədvəl, histoqram və nəticə çıxarma.

Statistikada məlumatları daha aydın başa düşmək üçün onları CƏDVƏLDƏ və ya HİSTOQRAMDA (sütun diaqramında) təsvir edirik. Cədvəldə hər sətir və ya sütun bir kateqoriyaya (məsələn, bir günə, bir sinfə və ya bir məhsula) uyğun ədədi göstərir. Histoqramda isə hər kateqoriya bir SÜTUNLA göstərilir və sütunun HÜNDÜRLÜYÜ o kateqoriyanın qiymətini bildirir — sütun nə qədər hündürdürsə, qiymət də bir o qədər böyükdür. Cədvəl və ya histoqramdan məlumat oxuyarkən adətən bu suallar verilir: hansı kateqoriyanın qiyməti ƏN BÖYÜKDÜR (ən hündür sütun), hansının ƏN KİÇİKDİR (ən alçaq sütun), bütün qiymətlərin CƏMİ nə qədərdir, yaxud iki qiymət arasında FƏRQ neçədir. Bu məlumatlara əsasən sadə NƏTİCƏ çıxarmaq da mümkündür — məsələn, hansı ayın daha məhsuldar olduğunu söyləmək. Unutma ki, cəm və fərq tapılarkən nəticə heç vaxt mənfi olmamalıdır.

📌Nümunə

Məsələn: bir cədvəldə I gün 1212, II gün 1818, III gün 1515 məhsul satılıbsa, ən çox satış II gündə (1818) olub, ən az isə I gündə (1212), üç günün cəmi isə 12+18+15=4512+18+15=45-dir.

Qrafiklər

Histoqram (sütun diaqramı)
Histoqram (sütun diaqramı)

Əsas terminlər

Cədvəl — Məlumatları sətir və sütunlarla nizamlı şəkildə göstərən forma; hər sətir/sütun bir kateqoriyanın ədədini bildirir.
Histoqram (sütun diaqramı) — Hər kateqoriyanı bir sütunla göstərən qrafik; sütunun hündürlüyü o kateqoriyanın qiymətini bildirir.
Maksimum (ən böyük qiymət) — Cədvəl və ya histoqramdakı bütün ədədlər arasında ən böyük olanı; histoqramda ən hündür sütuna uyğundur.
Minimum (ən kiçik qiymət) — Cədvəl və ya histoqramdakı bütün ədədlər arasında ən kiçik olanı; histoqramda ən alçaq sütuna uyğundur.
Nəticə çıxarma — Cədvəl və ya histoqramdakı ədədləri müqayisə edərək (ən böyük, ən kiçik, cəm, fərq) sadə qərara gəlmək.
Cədvəldən nəticə çıxarma addımları
SualƏməliyyatNümunə (12,18,1512, 18, 15)Nəticə
Ən çox hansıdır?Ədədləri müqayisə et12,18,1512, 18, 151818 (ən böyük)
Ən az hansıdır?Ədədləri müqayisə et12,18,1512, 18, 151212 (ən kiçik)
Ümumi neçədir?Bütün ədədləri topla12+18+1512+18+154545
Fərq neçədir?Böyükdən kiçiyi çıx18−1218-1266

Eyni üç ədəd (12,18,1512, 18, 15) üzərində dörd fərqli sualın necə cavablandığını göstərir.

✎Məsələ: Üç günlük satış cədvəlindən nəticə çıxarmaq
  1. 1Addım 1 — Cədvəli oxu: I gün 1212 məhsul, II gün 1818 məhsul, III gün 1515 məhsul satılıb.
  2. 2Addım 2 — Ən böyük və ən kiçik qiyməti tap: Üç ədədi müqayisə edirik: 1212, 1818, 1515. Ən böyüyü 1818 (II gün), ən kiçiyi 1212 (I gün).
  3. 3Addım 3 — Cəmi hesabla: 12+18+15=4512+18+15=45.
  4. 4Nəticə: Ən çox satış II gündə (1818) olub, üç günün ümumi satışı isə 4545 məhsuldur.
✎Məsələ: Histoqramdan cəm və fərq tapmaq
  1. 1Addım 1 — Sütunların hündürlüklərini oxu: 55 gündə satılan bilet sayı: 2020, 2525, 1818, 3030, 2222.
  2. 2Addım 2 — Ən böyük və ən kiçik qiyməti tap: Ən böyük 3030, ən kiçik 1818; fərq 30−18=1230-18=12.
  3. 3Addım 3 — Bütün ədədləri topla: 20+25+18+30+22=11520+25+18+30+22=115.
  4. 4Nəticə: 55 gündə cəmi 115115 bilet satılıb; ən çox və ən az satılan günlər arasındakı fərq isə 1212-dir.
✎Məsələ: Xərclər cədvəlinin dörddə birini tapmaq
  1. 1Addım 1 — Cədvəldəki ədədləri yaz: 44 ayın xərci: Yanvar 200200, Fevral 240240, Mart 180180, Aprel 220220 manat.
  2. 2Addım 2 — Ümumi cəmi tap: 200+240+180+220=840200+240+180+220=840 manat.
  3. 3Addım 3 — Cəmin 14\frac{1}{4}-ni hesabla: 840×14=210840\times\frac{1}{4}=210 manat.
  4. 4Nəticə: 44 ayın ümumi xərcinin dörddə biri 210210 manatdır.
💡Qeyd

Qeyd: Cədvəl və ya histoqramdan məlumat oxuyarkən əvvəlcə başlıqlara (sətir/sütun adlarına və ya oxlardakı işarələrə) bax — əks halda hansı ədədin hansı kateqoriyaya aid olduğunu qarışdıra bilərsən.

⚠️Diqqət

Diqqət: Fərq tapılarkən HƏMİŞƏ böyük ədəddən kiçik ədədi çıx. Əks istiqamətdə çıxsan (kiçikdən böyüyü), nəticə mənfi çıxar ki, bu, statistik məlumatlarda mümkün deyil.

🚫Tez-tez səhv

Ümumi səhv: 'ən çox' sualında bütün ədədləri toplamaq. Bu yanlışdır — 'ən çox' sadəcə ən böyük TƏK ədədi tapmaq deməkdir. Məsələn, 12,18,1512, 18, 15 ədədlərində ən çox satış 1818-dir (YANLIŞ: 12+18+15=4512+18+15=45 — bu CƏMDİR, ən çox satış deyil).

🚫Tez-tez səhv

Ümumi səhv: bir neçə ədədi toplayarkən diqqətsizlikdən bir ədədi unutmaq. Məsələn, 20,25,18,30,2220, 25, 18, 30, 22 ədədlərini toplayarkən 2222 unudularsa, yanlış olaraq 9393 alınar; doğru cəm isə 115115-dir (20+25+18+30+22=11520+25+18+30+22=115).

Qaydalar

  1. 1Cədvəldə hər sətir/sütun bir kateqoriyanın ədədini göstərir; oxumazdan əvvəl başlıqlara diqqət et.
  2. 2Histoqramda sütunun HÜNDÜRLÜYÜ o kateqoriyanın qiymətini bildirir — ən hündür sütun ən böyük qiymətdir.
  3. 3Ən böyük (maksimum) və ən kiçik (minimum) qiyməti tapmaq üçün bütün ədədləri diqqətlə müqayisə et.
  4. 4Bütün qiymətlərin CƏMİNİ tapmaq üçün onları toplayırıq; iki qiymət arasındakı FƏRQİ tapmaq üçün böyükdən kiçiyi çıxırıq.
  5. 5Cədvəl və ya histoqramdan nəticə çıxararkən yalnız verilən ədədlərə əsaslan və nəticənin mənfi olmadığını yoxla.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq