lit5-7.2· Fəsil 7: Əməyə məhəbbət, zəhmətə çağırış· ~13 dəq

Süleyman Rəhimov. Qara torpaq və sarı qızıl

Hekayə: atanın vəsiyyəti və torpaqdan çıxan əsl qızıl.

Bu mövzu Süleyman Rəhimovun "Qara torpaq və sarı qızıl" hekayəsini əhatə edir. Hekayədə Qurban kişi gecə-gündüz işləyir, lakin üç oğlu tənbəl və ancaq yeyib-içməklə məşğuldur. Ata ölüm ayağında onlara dilənçi olmamağı və çala yerdə bir küp qızıl olduğunu söyləyir. Oğullar qızılı axtarmağa başlayır, lakin torpağı on dəfə ələdikləri halda heç nə tapmırlar. Bu vaxt onların əlləri bərkiyir və zəhmətə alışır. Kiçik qardaş toxum almağı təklif edir, mərəyi satıb beş manata buğda alırlar və çala yerə səpirlər. Nəhayət, buğda sünbülləri göy bir göl kimi dalğalanır və qızıl kimi parlayır. Əsərin ideyası odur ki, əsl var-dövlət torpaq və zəhmətdir; ata vəsiyyətinin əsl mənası da budur. Şagirdlər hekayənin süjet xəttini, obrazlarını, əsas fikrini və janrını bilməli, bədii ifadə vasitələrindən epitet, təşbeh, məcaz və şəxsləndirməni tanımalıdırlar. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, əsər nağıl deyil, hekayədir; orada sehr və qeyri-adi hadisələr yoxdur.

📌Nümunə

Məsələn: qardaşlar torpaqdan qızıl küpü yox, sünbül açan buğda tapırlar və bu, onların gözündə əsl qızıla çevrilir.

Əsas terminlər

Hekayə — Nəsr şəklində yazılan, həyat hadisələrini və insan talelərini əks etdirən kiçik həcmli bədii əsər.
Təhkiyə — Müəllifin və ya rəvayətçinin hadisələri şəxsi münasibəti ilə danışması, nağıletmə üsulu.
Epitet — Əşyanın və ya insanın rəngini, keyfiyyətini, xarakterik xüsusiyyətini bildirən bədii təyinat. Məsələn: 'ala öküz'.
Təşbeh — Bir varlığı digərinə bənzətməklə daha təsirli təsvir etmək üsulu. Məsələn: 'dəyirman çarxı kimi fırlanmaq'.
Məcaz — Sözün öz mənasından başqa, bənzətmə yolu ilə əldə edilmiş yeni mənada işlədilməsi. Məsələn: 'daşdan çörək çıxarmaq'.
Əsər kartı
MüəllifƏsərJanrƏsas mövzu
Süleyman RəhimovQara torpaq və sarı qızılHekayəTorpaq və zəhmət əsl var-dövlətdir

Bu cədvəl əsər haqqında ümumi məlumatı verir.

Bədii təsvir vasitələri
VasitəNümunəİzah
Epitetala öküzAla sözü öküzün rəngini bildirir və onu daha canlı təsvir edir.
Təşbehdəyirman çarxı kimiQurbanın ağır işlər altında yorulmadan işləməsi dəyirman çarxına bənzədilib.
Məcazdaşdan çörək çıxarmaqÇox çətinliklə dolanmaq, ruzi qazanmaq mənasında işlənib.

Mətndə işlənən bədii ifadə vasitələri.

✎Atanın vəsiyyətinin əsl mənası
  1. 1Mətnlə tanışlıq: Qurban kişi ölüm ayağında oğullarına deyir: 'Çala yerdə... Bir... küp... qızıl...' Bu sözlər oğulların diqqətini torpağa yönəldir.
  2. 2Axtarış və zəhmət: Qardaşlar çala yeri qazır, torpağı on dəfə ələyirlər, amma qızıl küpü tapmırlar. Lakin torpağı becərmək onların əllərini bərkidir, işləməyə öyrəşirlər.
  3. 3Nəticə: Kiçik qardaş toxum almağı təklif edir. Toxum səpib buğda yetişdirirlər. Sarı sünbüllü torpaq onların gözündə əsl qızıla çevrilir. Beləliklə, ata vəsiyyətinin əsl mənası aydın olur: var-dövlət torpaq və zəhmətdir.
💡Qeyd

Bu əsər hekayədir. Süjet real həyatdan götürülüb, ona görə də onu nağılla qarışdırmaq olmaz.

⚠️Diqqət

Mir Cəlal dərslikdəki fikri yazıb, lakin əsərin müəllifi Süleyman Rəhimovdur. Müəllif soruşulduqda bu ikisini qarışdırmayın.

🚫Tez-tez səhv

Qardaşların torpaqdan həqiqi qızıl küpü tapdığını demək səhvdir. Hekayədə onlar qızıl tapmır, torpağı əkib yetişdirdikləri buğda onlar üçün əsl qızıl olur.

Qaydalar

  1. 1Süjeti və personaj adlarını dəqiq bilin.
  2. 2Əsərin janrını hekayə olaraq tanıyın.
  3. 3Bədii ifadə vasitələrindən yalnız proqramda olanları (epitet, təşbeh, məcaz, şəxsləndirmə) ayırd edin.
  4. 4Ata vəsiyyətinin hərfi deyil, məcazi mənasını anlayın.
  5. 5Müəllifi Süleyman Rəhimov, Mir Cəlal ilə qarışdırmayın.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq