«Qaranquş əfsanəsi»
Əsər üzərində iş; əfsanə janrı.
«Qaranquş əfsanəsi» Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının əfsanə janrına aid nümunələrindən biridir və V sinif dərsliyinin «Bədii əsərlərdə nəqletmə» fəslində öyrənilir. Əfsanə xalqın əski dünyagörüşünü, düşüncə tərzini, arzu və istəklərini əks etdirən, adətən müəllifi bilinməyən, nəsildən-nəslə şifahi şəkildə ötürülən mətn növüdür; o, çox zaman təbiətdəki bir hadisəni, canlının əlamətini və ya adının mənşəyini inandırıcı, lakin xəyali bir rəvayətlə izah edir. Bu əfsanənin əsas obrazı qaranquş quşudur; mətn qaranquşla bağlı xalq arasında yaranan təsəvvürləri, xeyirxahlıq və təbiət mövzusunu əks etdirir. Mətn üzərində işləyərkən şagird onu digər janrlarla — nağıl, təmsil, hekayə — qarışdırmamağı öyrənir və dərslikdəki tapşırığa əsasən əsəri «İki ana» hekayəsi ilə janr xüsusiyyətləri baxımından müqayisə edir, həmçinin hadisələri sxem üzrə hissələrə (giriş, əsas hissə, nəticə) ayırır.
Məsələn: şagird «Qaranquş əfsanəsi» ilə «İki ana»nı müqayisə edərkən birincinin əfsanə (xalq arasında yaranan, izahedici xarakterli, adətən müəllifsiz), ikincinin isə hekayə (müəllifli, gerçək həyata yaxın hadisəni təsvir edən) janrına aid olduğunu müəyyənləşdirir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Əfsanə (Qaranquş əfsanəsi) | Hekayə (İki ana) |
|---|---|---|
| Müəllif | Müəllifi bilinmir | Müəlliflidir |
| Mənbəyi | Şifahi xalq ədəbiyyatı | Yazılı ədəbiyyat |
| Xarakteri | İzahedici-xəyali xarakterli | Gerçək həyata daha yaxın |
| Məqsədi | Təbiətdəki bir hadisəni, canlının əlamətini və ya adının mənşəyini izah etmək | Gerçək həyat hadisəsini təsvir etmək |
Cədvəl 1: Qaranquş əfsanəsi ilə İki ana hekayəsinin janr xüsusiyyətlərinə görə müqayisəsi
- 1Giriş hissə: Əsərin başlanğıcında oxucu əsas obrazla — qaranquş quşu ilə tanış olur; hadisənin baş verdiyi mühit təsvir edilir.
- 2Əsas hissə: Qaranquşla bağlı xalq arasında yaranan təsəvvürlər, hadisələrin inkişafı və əfsanənin mərkəzi əhvalatı nəql olunur.
- 3Nəticə: Əfsanənin sonunda təbiətdəki bir hadisəyə, canlının əlamətinə və ya ada izahedici nəticə verilir — qaranquşla bağlı xalq təsəvvürü tamamlanır.
Əfsanəni nağıl, təmsil və ya hekayə ilə qarışdırmayın! Əfsanə müəllifsiz olur, xəyali-izahedici xarakter daşıyır və adətən təbiətdəki bir hadisənin mənşəyini izah edir. Nağıl sehrli-fantastik, təmsil ibrətverici mənzum hekayə, hekayə isə müəllifli və gerçək həyata yaxın janrdır.
Mətndə rast gəldiyiniz naməlum sözləri lüğət vasitəsilə aydınlaşdırın. Bu, həm söz ehtiyatınızı zənginləşdirər, həm də mətni daha dərindən anlamanıza kömək edər. Sxem üzrə hissələrə ayırarkən hər hissənin əsas fikrini bir cümlə ilə ifadə etməyə çalışın.
Qaydalar
- 1«Qaranquş əfsanəsi» əfsanə janrına aiddir; əfsanə xalqın əski dünyagörüşünü və düşüncə tərzini əks etdirən, adətən müəllifi bilinməyən şifahi xalq ədəbiyyatı nümunəsidir.
- 2Əfsanələr çox vaxt təbiətdəki bir hadisəni, canlının əlamətini və ya adının mənşəyini inandırıcı, lakin xəyali rəvayətlə izah etmək məqsədi daşıyır.
- 3«Qaranquş əfsanəsi»nin əsas obrazı qaranquş quşudur; mətnin mövzusu bu quşla bağlı xalq təsəvvürü, xeyirxahlıq və təbiət münasibətidir.
- 4Dərslikdəki tapşırığa görə mətn sxem əsasında hissələrə (giriş, əsas hissə, nəticə) ayrılır və naməlum sözlər lüğətdən istifadə edərək aydınlaşdırılır.
- 5Janr xüsusiyyətlərinə görə «Qaranquş əfsanəsi» «İki ana» hekayəsi ilə müqayisə edilir: əfsanə izahedici-xəyali xarakterli və adətən müəllifsiz olur, hekayə isə müəllifli olub gerçək həyata daha yaxın hadisəni təsvir edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir