«Çillələr»
Hadisələri hissələrə ayırma.
«Çillələr» Azərbaycan xalq yaradıcılığına aid əfsanədir; əfsanələr kimi onun da konkret müəllifi bilinmir, o, təbiətdəki bir hadisəni — qışın mərhələlərə bölünməsini — xəyali, lakin inandırıcı bir hekayə ilə izah edir. Əsərdə Qış bir ata kimi canlandırılıb (bu, canlandırma/şəxsləndirmə bədii üsuludur); onun üç oğlu — Böyük çillə, Kiçik çillə və Boz ay — qışın ayrı-ayrı dövrlərini təmsil edir. Qış əvvəlcə ilk oğlu Böyük çilləni qırx günlük səfərə göndərir ki, el-obaları gəzib dünyaya tamaşa eləsin; Böyük çillə isti geyinib qar yükünü çiyninə alaraq yola düşür və gəldiyi kəndlərə qar gətirib qırx gün qalır. Ondan sonra Kiçik çillə gəlir — ömrü qısa (iyirmi gün) olsa da, fırtına və küləyi ilə daha sərt keçir; ən sonda isə Boz ay növbəni alıb yazın astanasını hazırlayır. Bu əsər üzərində işləyərkən şagirdlər hadisələri müəyyənləşdirib mətni hissələrə (giriş — hadisənin inkişafı — nəticə) ayırmağı öyrənirlər.
Məsələn: Qışın Böyük çilləni səfərə göndərməsi girişdə, Böyük çillənin qırx günlük səfəri hadisənin inkişafında, Kiçik çillə və Boz ayın ardıcıl gəlişi isə nəticəyə doğru irəliləyişdə müəyyənləşdirilir.
Əsas terminlər
| Qışın oğlu | Müddəti | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| Böyük çillə | 40 gün | Qar gətirir, isti geyinir, kəndləri gəzir |
| Kiçik çillə | 20 gün | Fırtına və külək gətirir, daha sərt keçir |
| Boz ay | Mətndə dəqiq gün sayı verilmir | Yazın astanasını hazırlayır |
Cədvəl 1: Çillələr əfsanəsində qışın üç mərhələyə bölünməsi
- 1Giriş: Qışın ilk oğlu Böyük çilləni qırx günlük səfərə göndərməsi. Qış ona isti geyinib qar yükünü çiyninə almağı tapşırır.
- 2Hadisənin inkişafı: Böyük çillənin qırx günlük səfəri — gəldiyi kəndlərə qar gətirir, el-obaları gəzib dünyaya tamaşa edir.
- 3Nəticə: Kiçik çillənin fırtına və küləklə gəlişi, ardınca Boz ayın yaz astanasını hazırlaması. Qış səfəri başa çatır.
Şagirdlər tez-tez Böyük çillə ilə Kiçik çillənin müddətlərini qarışdırırlar. Unutmayın: Böyük çillə 40 gün, Kiçik çillə 20 gündür. "Böyük" sözü daha uzun müddətə işarə edir!
Canlandırmanı yadda saxlamaq üçün düşünün: Qış insan deyil, amma əsərdə bir ata kimi danışır, oğullarını səfərə göndərir. Təbiət hadisəsinə insan rolu verilməsi canlandırmadır.
Qaydalar
- 1«Çillələr» Azərbaycan xalq əfsanəsidir; xalq əfsanələri kimi onun konkret, məlum bir müəllifi bilinmir.
- 2Əsərdə Qış bir ata, onun üç oğlu isə Böyük çillə, Kiçik çillə və Boz ay kimi canlandırılıb — bu, canlandırma (şəxsləndirmə) bədii üsuludur.
- 3Qış əvvəlcə Böyük çilləni qırx günlük səfərə göndərir; Böyük çillə isti geyinib qar yükü ilə kəndlərə gəlir.
- 4Böyük çillədən sonra Kiçik çillə gəlir — ömrü qısa (iyirmi gün) olsa da, fırtına və küləyi ilə daha sərtdir; ən sonda Boz ay yazın astanasını hazırlayır.
- 5Əsər üzərində işləyərkən hadisələr müəyyənləşdirilib mətn hissələrə (giriş — hadisənin inkişafı — nəticə) ayrılır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir