Zahid Xəlil — «Akvarium balığı»
Əsər üzərində iş; uşaq nəsri.
Zahid Xəlil (1942-ci ildə Yevlaxda anadan olub) müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsidir; yarım əsrdən artıq şeir, hekayə və nağıllarını uşaqlara həsr edib. «Akvarium balığı» onun uşaq nəsri nümunəsidir və hekayə janrındadır. Əsərdə akvariumda yaşayan balaca qırmızı balıq dar şüşə mühitdə sıxılır və dənizin, okeanın açıq sularını arzulayır — bu, azadlıq həsrətini ifadə edir. Akvariuma sonradan başqa bir balıq gətirilir; dərisindəki ləkələrə görə onu Xallı adlandırırlar. Bir gün mərhəmətli bir uşaq akvariumun suyunu axan arxa boşaldır və balıqlar su axını ilə aparılır; Xallı balacaya dənizə gedən yolu göstərir. Hekayənin sonunda balıqlar dənizə çatır və güclü dalğalar balaca balıqla Xallını bir-birindən ayırır. Zahid Xəlil əsərlərində tez-tez heyvanları canlandıraraq (onlara insan kimi düşüncə və hiss verərək) uşaqlarda ətraf mühitə maraq oyatmağı və mərhəmət, qayğı kimi əxlaqi keyfiyyətləri aşılamağı məqsəd qoyub. «Akvarium balığı»nda da əsas ideya canlı varlığa qayğı göstərmək və hər canlının öz təbii mühitində azad yaşamaq haqqını dərk etməkdir.
Məsələn: balığın dar akvarium sularında dənizi arzulaması, hər canlının azad yaşamaq istəyini əks etdirən bədii detaldır.
Əsas terminlər
| Element | Təsviri |
|---|---|
| Müəllif | Zahid Xəlil (1942, Yevlax) — müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsi |
| Janr | Uşaq nəsri (hekayə) |
| Baş qəhrəman | Balaca qırmızı balıq — akvariumda yaşayır, dar mühitdə sıxılır |
| İkinci obraz | Xallı — dərisindəki ləkələrə görə belə adlandırılan balıq, balacaya yol göstərir |
| Mövzu | Azadlıq həsrəti və canlı varlığa qayğı |
| İdeya | Hər canlının öz təbii mühitində azad yaşamaq haqqını dərk etmək |
| Bədii detal | Balığın dar akvariumda dənizi arzulaması — azadlıq istəyinin simvolu |
| Final | Balıqlar dənizə çatır, lakin güclü dalğalar balaca balıqla Xallını bir-birindən ayırır |
Cədvəl 1: Zahid Xəlilin «Akvarium balığı» hekayəsinin əsas elementlərinin xülasəsi.
- 1Addım 1: Müəllif və janrı müəyyənləşdir: Əsərin müəllifi Zahid Xəlildir. O, 1942-ci ildə Yevlaxda anadan olub və müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsidir. «Akvarium balığı» uşaq nəsri — yəni hekayə janrındadır.
- 2Addım 2: Baş qəhrəmanı və digər obrazları tanı: Baş qəhrəman balaca qırmızı balıqdır. O, akvariumda yaşayır. İkinci obraz Xallıdır — dərisindəki ləkələrə görə belə adlandırılıb. Xallı balaca balığa dənizə gedən yolu göstərir.
- 3Addım 3: Mövzunu müəyyənləşdir: Əsərin mövzusu azadlıq həsrəti və canlı varlığa qayğıdır. Balaca balıq dar akvariumda sıxılır və dənizin, okeanın açıq sularını arzulayır.
- 4Addım 4: İdeyanı açıqla: Əsərin əsas ideyası: hər canlının öz təbii mühitində azad yaşamaq haqqı var. Müəllif uşaqlarda canlılara qarşı mərhəmət və qayğı hissi formalaşdırmaq istəyir.
- 5Addım 5: Bədii üsulu müəyyənləşdir: Zahid Xəlil heyvanları canlandıraraq onlara insan kimi düşüncə və hiss verir. Bu, canlandırma (şəxsləndirmə) adlanan bədii üsuldur. Balıqların danışması, arzulaması və yol göstərməsi bu üsulun nümunəsidir.
SƏHV: Şagirdlər «Akvarium balığı» əsərini nağıl janrına aid edirlər. Bu səhvdir — əsər uşaq nəsri, yəni hekayə janrındadır. Nağılda adətən sehrli qüvvələr və fantastik hadisələr olur; burada isə Zahid Xəlil real həyata yaxın hadisələri heyvan obrazları vasitəsilə təsvir edir.
QEYD: Canlandırma (təcəssüm) üsulunu yadda saxlamaq üçün belə düşün: müəllif heyvanı «canlandırır» — ona insan xüsusiyyətləri verir. Balaca qırmızı balığın dənizi arzulaması və Xallının ona yol göstərməsi elə canlandırma nümunələridir. Zahid Xəlilin demək olar ki, bütün uşaq əsərlərində bu üsula rast gəlmək olar.
Qaydalar
- 1Müəllif Zahid Xəlildir (1942, Yevlax) — müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsi; «Akvarium balığı» uşaq nəsri (hekayə) janrındadır.
- 2Əsərin baş qəhrəmanı akvariumda yaşayan balaca qırmızı balıqdır; o, dar mühitdə sıxılır və dənizin, okeanın açıq sularını arzulayır.
- 3Əsərdə ikinci bir balıq da var — dərisindəki ləkələrə görə Xallı adlandırılır; o, balaca balığa dənizə gedən yolu göstərir.
- 4Əsərin mövzusu azadlıq və canlıya qayğıdır; ideyası hər canlının öz təbii mühitində azad yaşamaq haqqına malik olmasıdır.
- 5Zahid Xəlil əsərlərində tez-tez heyvanları canlandıraraq uşaqlarda ətraf mühitə maraq və canlıya qarşı mərhəmət hissi formalaşdırır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir