«Şir və tülkü»
Nəqli mətnin elementləri: «Şir və tülkü» nağılı.
«Şir və tülkü» heyvanlar aləmindən bəhs edən, ibrətamiz məzmuna malik xalq nağılıdır; bu cür nağıllarda heyvanlar insan kimi düşünür, danışır və hərəkət edir (şəxsləndirmə), beləliklə insan xarakterləri və həyat hikməti rəmzi (allegorik) yolla çatdırılır. Nağılın süjeti belədir: Şir meşədə gəzərkən acından taqətdən düşmüş, çox arıqlamış bir tülkü görür və mərdliklə ona ov edib ət təklif edir. Lakin Tülkü hiyləyə əl atır — guya qürurundan qüvvətli heyvanın ovundan yemir, sonra isə Şiri razı salır ki, rahat yemək üçün onun ayaqlarını bağlasın. Tülkü ölmüş heyvanın bağırsaqları ilə Şirin ayaqlarını bağlayır; bağırsaqlar quruyub dəmir kimi bərkiyir və Şir tələyə düşür. Beləliklə əsərin əsas ziddiyyəti Şirin gücü ilə Tülkünün hiyləsi arasındakı mübarizədir. Nəqli (nəqletmə xarakterli) mətnlər, əsasən, beş elementdən ibarət olur: 1) hadisənin baş verdiyi məkan və zaman; 2) əsərdəki obrazlar; 3) əsərin mövzusu; 4) əsərdə ziddiyyət (iki tərəf arasında gedən mübarizə); 5) əsərin hissələri (giriş, əsas hissə və nəticə). «Şir və tülkü»ni öyrənərkən şagird məhz bu elementləri ayırd etməyi bacarmalıdır. Nağılın ibrəti isə budur ki, yaxşılığa xəyanətlə cavab verən namərd sonda cəzasını çəkir — nağıl Şirin sözləri ilə yekunlaşır: «Namərdlərin axırı belə olur».
Məsələn, bu elementləri əsərə tətbiq etsək: məkan-zaman — meşə; obrazlar — Şir (güc, mərdlik) və Tülkü (hiylə, namərdlik); mövzu — güc ilə hiylənin qarşılaşması; ziddiyyət — Şirlə Tülkü arasında gedən mübarizə; nəticə (ibrət) — namərdliyin cəzalanması.
Əsas terminlər
| Element | İzahı | «Şir və tülkü»də nümunəsi |
|---|---|---|
| Məkan və zaman | Hadisənin baş verdiyi yer və vaxt | Meşə |
| Obrazlar | Əsərdə iştirak edən surətlər | Şir (güc, mərdlik) və Tülkü (hiylə, namərdlik) |
| Mövzu | Əsərin əsas məzmunu, nədən bəhs etməsi | Güc ilə hiylənin qarşılaşması |
| Ziddiyyət | İki tərəf arasında gedən mübarizə | Şirin gücü ilə Tülkünün hiyləsi arasındakı mübarizə |
| Əsərin hissələri | Giriş, əsas hissə və nəticə | Giriş: Şirin ac tülkünü görməsi; Əsas hissə: Tülkünün hiyləsi; Nəticə: Şirin «Namərdlərin axırı belə olur» sözləri |
Cədvəl 1. «Şir və tülkü» nağılının nəqli mətn elementləri üzrə təhlili
- 1Addım 1: Məkan və zamanı müəyyən et: Nağılı oxuyarkən hadisənin harada baş verdiyinə diqqət yetir. «Şir və tülkü»də hadisələr meşədə cərəyan edir. Zaman dəqiq göstərilməsə də, məkan aydındır: meşə.
- 2Addım 2: Obrazları ayırd et: Əsərdə iki əsas obraz var: Şir və Tülkü. Şir güclü və mərd heyvandır — aclıqdan əziyyət çəkən tülküyə kömək təklif edir. Tülkü isə hiyləgərdir — yaxşılığa xəyanətlə cavab verir.
- 3Addım 3: Mövzunu müəyyənləşdir: Nağıl güclə hiylənin üz-üzə gəlməsindən bəhs edir. Əsas sual budur: güc qalib gələcək, yoxsa hiylə?
- 4Addım 4: Ziddiyyəti tap: Əsərdə ziddiyyət Şirlə Tülkü arasında gedən mübarizədir. Şir fiziki gücü ilə, Tülkü isə ağlı və hiyləsi ilə hərəkət edir. Tülkü Şirin ayaqlarını bağırsaqla bağlayaraq onu tələyə salır.
- 5Addım 5: Əsərin hissələrini ayırd et: Giriş: Şir meşədə gəzərkən ac və arıq bir tülkü görür. Əsas hissə: Tülkü hiylə işlədərək Şirin ayaqlarını bağlatdırır. Nəticə (ibrət): Şir deyir — «Namərdlərin axırı belə olur». Yəni xəyanət edən sonda cəzasını çəkir.
Səhv: Şagirdlər çox vaxt ziddiyyətlə mövzunu qarışdırırlar. Mövzu «güclə hiylənin qarşılaşması»dır, ziddiyyət isə konkret olaraq Şirlə Tülkü arasında gedən mübarizədir. Mövzu ümumi məzmundur, ziddiyyət isə obrazlar arasındakı konkret qarşıdurmadır.
Yadda saxla: Nəqli mətnin beş elementini «M-O-M-Z-H» düsturu ilə asanlıqla yadda saxlamaq olar — Məkan-zaman, Obrazlar, Mövzu, Ziddiyyət, Hissələr. Hər bir elementi ardıcıllıqla təhlil etsən, heç birini unutmazsan.
Qaydalar
- 1«Şir və tülkü» heyvanlar haqqında ibrətamiz xalq nağılıdır; heyvanlar insan kimi düşünüb-danışır (şəxsləndirmə).
- 2Əsas obrazlar: Şir (güc və mərdliyin rəmzi) və Tülkü (hiylə və namərdliyin rəmzi).
- 3Nəqli mətnin beş elementi: məkan-zaman, obrazlar, mövzu, ziddiyyət və əsərin hissələri (giriş, əsas hissə, nəticə).
- 4Əsərdəki ziddiyyət Şir (güc) ilə Tülkü (hiylə) arasında gedən mübarizədir.
- 5Nağılın ibrəti: yaxşılığa xəyanətlə cavab verən namərd cəzasını çəkir — «Namərdlərin axırı belə olur».
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir