Essenin hissələri
Ədəbiyyat nəzəriyyəsi; essenin quruluşu.
Esse müəllifin bir mövzu haqqında öz fikir, hiss və müşahidələrini sərbəst, lakin ardıcıl şəkildə ifadə etdiyi kiçik həcmli yazı janrıdır; bədii əsərdən (hekayə, nağıl) fərqli olaraq, essedə hadisələrin süjetli nəqli deyil, müəllifin şəxsi fikri və münasibəti əsas yer tutur. Hər esse üç hissədən qurulur: giriş hissəsində mövzu qısaca təqdim olunur və oxucunun marağı oyadılır; əsas hissədə fikir açılır, dəlillər, müşahidələr və nümunələrlə genişləndirilir; nəticədə isə müəllif öz fikrini yekunlaşdırır və əsas ideyanı bir daha vurğulayır. Bu üç hissə arasında məntiqi ardıcıllıq olmalıdır — fikirlər bir-birini izləməli, mövzudan yayınma olmamalıdır; girişsiz başlanan və ya nəticəsiz qurtaran yazı natamam sayılır. Ardıcıllığın pozulması, məsələn nəticənin girişdən əvvəl gəlməsi, oxucunun fikri izləməsini çətinləşdirir və essenin təsirini azaldır.
Məsələn: bir şagird «Kitab mənim həyatımda» essesini yazarkən əvvəlcə mövzunu qısaca təqdim edir (giriş), sonra kitabın ona necə kömək etdiyini nümunələrlə açıqlayır (əsas hissə) və sonda kitabın əhəmiyyəti barədə yekun fikrini bildirir (nəticə).
Əsas terminlər
| Hissə | Vəzifəsi | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| Giriş | Mövzunu qısaca təqdim edir | Oxucunun marağını oyadır |
| Əsas hissə | Fikri açır və genişləndirir | Dəlillər, müşahidələr və nümunələrlə zənginləşdirilir |
| Nəticə | Fikri yekunlaşdırır | Əsas ideyanı bir daha vurğulayır |
Essenin hər bir hissəsinin özünəməxsus vəzifəsi vardır; üç hissə arasında məntiqi ardıcıllıq gözlənməlidir.
- 1Giriş: Şagird mövzunu qısaca təqdim edir: kitabın onun həyatında tutduğu yer barədə ilk təəssüratını bildirir.
- 2Əsas hissə: Şagird kitabın ona necə kömək etdiyini konkret nümunələrlə açıqlayır — hansı kitabları oxuduğunu, onlardan nə öyrəndiyini, kitabın dünyagörüşünə necə təsir etdiyini izah edir.
- 3Nəticə: Şagird kitabın əhəmiyyəti barədə yekun fikrini bildirir və «kitab mənim həyatımda əvəzsiz dostdur» kimi əsas ideya ilə esseni tamamlayır.
Girişsiz başlanan və ya nəticəsiz qurtaran esse natamam sayılır. Hər esse mütləq girişlə başlamalı və nəticə ilə bitməlidir.
Ardıcıllığın pozulması — məsələn, nəticənin girişdən əvvəl gəlməsi — oxucunun fikri izləməsini çətinləşdirir və essenin təsirini azaldır. Hissələr həmişə giriş → əsas hissə → nəticə sırası ilə getməlidir.
Qaydalar
- 1Esse üç hissədən ibarətdir: giriş, əsas hissə və nəticə.
- 2Giriş hissəsi mövzunu qısaca təqdim edir və oxucunun marağını oyadır.
- 3Əsas hissədə fikir dəlillər, müşahidələr və nümunələrlə ətraflı açılır.
- 4Nəticə hissəsi əsas fikri yekunlaşdırır və mövzuya son münasibəti bildirir.
- 5Esse bədii əsərdən (hekayə, nağıldan) fərqlənir: bədii əsər hadisəni nəql edir, esse isə müəllifin şəxsi fikrini ifadə edir; hər üç hissə arasında məntiqi ardıcıllıq olmalıdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir