Bəxtiyar Vahabzadə — «Müəllim»
Bədii əsərdə ideyanın müəyyən edilməsi.
Bəxtiyar Vahabzadə Azərbaycanın tanınmış xalq şairidir və «Müəllim» şeirini müəllim əməyinə həsr etmişdir. Əsərin janrı şeirdir. Hər bədii əsərin iki əsas cəhətini fərqləndirmək lazımdır: mövzu və ideya. Mövzu — əsərdə təsvir olunan həyat hadisəsi və ya problemdir (bu şeirdə mövzu — müəllimin işi, onun şagirdi necə formalaşdırmasıdır). İdeya isə müəllifin bu mövzu vasitəsilə oxucuya çatdırmaq istədiyi əsas fikir, nəticədir (bu şeirdə ideya — müəllim əməyinin əvəzsiz olduğu, bilik və tərbiyənin insanı kamilləşdirdiyi və buna görə müəllimə hörmət göstərmək lazım olduğudur). Şair müəllimi bağbana bənzədir: necə ki bağban gül-çiçəyi suvarıb becərir, müəllim də şagirdin düşüncəsini inkişaf etdirir. Bu bənzətmə (təşbeh) ideyanı daha da qüvvətləndirir. Şeirdə həmçinin valideynin insanı həyata gətirdiyi, müəllimin isə onu bilik və mənəviyyatca daha yüksək zirvələrə qaldırdığı fikri vurğulanır — bu qarşılaşdırma müəllimin əvəzsiz rolunu daha da qabarıq göstərir. Mövzunu ideyadan ayırmaq üçün özünüzə sadə sual verin: «Nədən bəhs olunur?» (mövzu) və «Müəllif bununla nə demək istəyir?» (ideya); bu iki sualı ayırd etmək bacarığı istənilən bədii əsərin təhlilində əsasdır.
Məsələn: şeirin mövzusu müəllimin əməyidirsə, ideyası bu əməyə dərin hörmət bəsləmək zərurətidir.
Əsas terminlər
| Cəhət | Mövzu | İdeya |
|---|---|---|
| Tərif | Əsərdə təsvir olunan həyat hadisəsi və ya problemdir | Müəllifin oxucuya çatdırmaq istədiyi əsas fikir, nəticədir |
| Aşkarlama sualı | Nədən bəhs olunur? | Müəllif bununla nə demək istəyir? |
| «Müəllim» şeirində | Müəllimin işi, onun şagirdi necə formalaşdırması | Müəllim əməyi əvəzsizdir, bilik və tərbiyə insanı kamilləşdirir, müəllimə hörmət göstərmək lazımdır |
Mövzu ilə ideyanın müqayisəli təhlili
- 1Əsəri oxu: Bəxtiyar Vahabzadənin «Müəllim» şeirini diqqətlə oxu. Şeir müəllim əməyinə həsr olunub.
- 2Mövzunu müəyyən et: Özünə sual ver: «Nədən bəhs olunur?» Cavab: şeirdə müəllimin işi, onun şagirdi necə formalaşdırması təsvir olunur. Deməli, mövzu — müəllim əməyi, biliyin və tərbiyənin dəyəridir.
- 3İdeyanı müəyyən et: Özünə sual ver: «Müəllif bununla nə demək istəyir?» Cavab: müəllim əməyinin əvəzsiz olduğu, bilik və tərbiyənin insanı kamilləşdirdiyi, buna görə müəllimə hörmət göstərmək lazım olduğu fikrini çatdırır. Bu, şeirin ideyasıdır.
- 4Bədii vasitələri tap: Şeirdə müəllim bağbana bənzədilib — bu bənzətmə (təşbeh) adlanır. Bağban gül-çiçəyi necə suvarıb becərirsə, müəllim də şagirdin düşüncəsini elə inkişaf etdirir. Bu bədii vasitə ideyanı daha da qüvvətləndirir.
Şagirdlər çox vaxt mövzu ilə ideyanı qarışdırır. Mövzu «nədən bəhs olunur?» sualına, ideya isə «müəllif nə demək istəyir?» sualına cavab verir. Əgər cavabında «hörmət göstərmək lazımdır», «əvəzsizdir», «qiymətləndirmək lazımdır» kimi dəyər mühakimələri varsa, bu ideyadır, mövzu deyil.
Mövzunu ideyadan ayırmaq üçün sadə düsturu yadda saxla: Mövzu = hadisə (nə baş verir?), İdeya = mesaj (müəllif nəyi çatdırmaq istəyir?). Bu ikisini qarışdırmamaq istənilən bədii əsəri düzgün təhlil etməyin açarıdır.
Qaydalar
- 1«Müəllim» əsəri Bəxtiyar Vahabzadəyə məxsusdur və janrı şeirdir; mövzusu — müəllim əməyi, biliyin və tərbiyənin dəyəridir.
- 2Mövzu əsərdə təsvir olunan hadisə və ya problemdir; ideya isə müəllifin bu mövzu vasitəsilə çatdırmaq istədiyi əsas nəticə, fikirdir.
- 3Şeirin ideyası: müəllimin əməyi əvəzsizdir, o, şagirdi həm bilikli, həm də mənəvi cəhətdən kamil insan kimi formalaşdırır, buna görə ona hörmət göstərmək lazımdır.
- 4Şeirdə müəllim bağbana bənzədilir (bənzətmə/təşbeh) — necə bağban gülü suvarıb becərirsə, müəllim də şagirdin düşüncəsini inkişaf etdirir.
- 5Mövzunu ideyadan ayırmaq üçün: «Nədən bəhs olunur?» sualı mövzunu, «Müəllif nə demək istəyir?» sualı isə ideyanı müəyyən etməyə kömək edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir