Şəhərlər necə yarandı?
Şəhərlərin yaranması və quruluşu.
Qədim və orta əsrlərdə Azərbaycanda əkinçilik, maldarlıq və sənətkarlıq get-gedə inkişaf etdi, məhsul artdı və insanlar artıq məhsullarını mübadilə etmək üçün bir-biri ilə daha çox əlaqə saxlamağa başladılar. Sənətkarlığın ayrıca peşəyə çevrilməsi və ticarətin genişlənməsi əhalinin əlverişli yerlərdə — çay kənarlarında, ticarət yollarının üstündə və müdafiəsi asan yerlərdə — bir yerə toplaşmasına səbəb oldu; beləliklə, kənd yaşayış məskənlərindən fərqli olaraq şəhərlər yarandı. Şəhər adətən iki hissədən ibarət olurdu: hündür qala divarları ilə əhatələnmiş İÇQALA (narınqala) — burada hökmdarın (hakimin) sarayı yerləşir və bura şəhərin müdafiə mərkəzi sayılırdı; onun ətrafında isə BAYIR ŞƏHƏR yerləşirdi — burada sənətkarlar və tacirlər yaşayır, bazarlar qurulurdu. Şəhərlər çox vaxt mühüm ticarət yollarının üstündə salınır və get-gedə ticarət, sənətkarlıq, elm və mədəniyyət mərkəzlərinə çevrilirdi.
Məsələn: İpək yolu üzərində yerləşən bir şəhərdə tacirlər bayır şəhərdəki bazarda parça və müxtəlif mallar satır, hökmdar isə hücum təhlükəsi yarandıqda əhalini içqalanın möhkəm divarları arxasında qoruyurdu.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | İçqala (Narınqala) | Bayır şəhər |
|---|---|---|
| Yerləşdiyi yer | Şəhərin daxili hissəsi | İçqalanın ətrafı |
| Əsas tikililər | Hökmdarın (hakimin) sarayı | Sənətkarların və tacirlərin evləri, bazarlar |
| Kimlər yaşayırdı | Hökmdar (hakim) | Sənətkarlar və tacirlər |
| Əsas funksiyası | Müdafiə mərkəzi | Ticarət və sənətkarlıq mərkəzi |
| Qoruyucu qurğular | Hündür qala divarları ilə əhatələnmişdi | İçqaladan kənarda, açıq ərazidə yerləşirdi |
Cədvəl: Qədim Azərbaycan şəhərlərinin iki əsas hissəsinin xüsusiyyətləri
- 1Ticarət fəaliyyəti: İpək yolu üzərində yerləşən bir şəhərdə tacirlər bayır şəhərdəki bazarda parça və müxtəlif mallar satırdılar. Şəhər ticarət və sənətkarlıq mərkəzinə çevrilmişdi.
- 2Müdafiə: Hücum təhlükəsi yarandıqda hökmdar əhalini içqalanın möhkəm qala divarları arxasında qoruyurdu. İçqala şəhərin müdafiə mərkəzi idi.
- 3Nəticə: Bu şəhər həm ticarət və sənətkarlıq mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir, həm də təhlükə anında içqala sayəsində əhalini etibarlı şəkildə müdafiə edirdi.
Səhv: İçqala ilə bayır şəhərin funksiyalarını qarışdırmaq. İçqala hökmdarın yaşadığı və müdafiə üçün nəzərdə tutulmuş daxili hissədir; bayır şəhər isə sənətkarların və tacirlərin yaşadığı, bazarların qurulduğu ticarət mərkəzidir. İmtahanda 'hökmdar harada yaşayırdı' sualına 'bayır şəhərdə' cavabı yanlışdır.
Yadda saxla: Şəhərlərin yaranmasının əsas səbəbləri — əkinçiliyin, maldarlığın və sənətkarlığın inkişafı, ticarətin genişlənməsi. Şəhərin iki əsas hissəsi: İçqala (daxildə, müdafiə üçün) və Bayır şəhər (xaricdə, ticarət üçün). 'İç' sözü daxili mənasını verdiyi üçün içqalanın şəhərin içərisində olduğunu asanlıqla xatırlaya bilərsən.
Qaydalar
- 1Əkinçiliyin, maldarlığın və sənətkarlığın inkişafı, ticarətin genişlənməsi əhalinin bir yerdə toplaşmasına və şəhərlərin yaranmasına səbəb oldu.
- 2Şəhər əsasən iki hissədən ibarət idi: İÇQALA (narınqala) və BAYIR ŞƏHƏR.
- 3İçqalada hökmdarın (hakimin) sarayı yerləşirdi və o, şəhərin müdafiə mərkəzi sayılırdı.
- 4Bayır şəhərdə sənətkarlar və tacirlər yaşayır, bazarlar burada fəaliyyət göstərirdi.
- 5Şəhərlər çox vaxt mühüm ticarət yollarının (məsələn, İpək yolunun) üstündə salınır və ticarət, sənətkarlıq, elm-mədəniyyət mərkəzlərinə çevrilirdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir