Daş keşikçilər
Qalalar və müdafiə səddləri.
Qədim və orta əsrlərdə Azərbaycan xalqı özünü düşmən hücumlarından qorumaq üçün möhkəm qalalar və uzun müdafiə sədləri tikirdi. Bu daş tikililər sanki ölkənin "keşikçiləri" idi — onlar yolları bağlayır, hündür təpələrdən ətrafı izləyir və təhlükə yaxınlaşanda xəbərdarlıq edirdi. Qalalar adətən hündür dağların zirvəsində və ya sərt qayalar üzərində tikilirdi, çünki belə yerlərə düşmənin çıxıb hücum etməsi çox çətin idi — bu, qalanı demək olar ki, alınmaz edirdi. Xəzər dənizi ilə Qafqaz dağları arasındakı dar şimal keçidini Dərbənd səddi və qala qapıları bağlayırdı, Şirvanın içərisində isə ikinci müdafiə xətti kimi Gilgilçay (Beşbarmaq) səddi uzanırdı; bu iki sədd və aralarındakı Şabran yaxınlığındakı Çıraqqala birlikdə vahid bir müdafiə kompleksi təşkil edirdi — Çıraqqala hündür qayada yerləşərək təhlükəni işıqla (çıraqla) xəbər verirdi. Naxçıvandakı Əlincə qalası sərt qayası sayəsində uzun müddət alınmaz qaldı, Şəkidəki Gələrsən-görərsən qalası isə eyni səbəbdən — əlçatmaz yerləşməsi ilə — məşhurdur. Beləliklə, bu daş keşikçilər fərqli bölgələrdə olsa da, eyni məqsədə — xalqın təhlükəsizliyinə — xidmət edirdi.
Məsələn: Əlincə qalası sərt qayada tikildiyi üçün Əmir Teymurun ordusu onu uzun müddət ala bilmədi.
Əsas terminlər
| Adı | Yerləşdiyi bölgə | Xüsusiyyəti və vəzifəsi |
|---|---|---|
| Dərbənd səddi | Şimal keçidi (Xəzərlə Qafqaz arası) | Dar keçidi bağlayaraq şimaldan gələn düşmənin qarşısını alırdı |
| Gilgilçay (Beşbarmaq) səddi | Şirvan | Dərbənddən sonra ikinci müdafiə xətti kimi xidmət edirdi |
| Çıraqqala | Şabran yaxınlığı | Gözətçi qalası — təhlükəni işıqla xəbər verirdi |
| Əlincə qalası | Naxçıvan | Sərt qayada yerləşdiyi üçün alınmaz sayılırdı |
| Gələrsən-görərsən qalası | Şəki | Əlçatmaz yerləşməsi ilə tanınırdı |
Cədvəl: Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindəki qala və müdafiə səddləri vahid müdafiə kompleksi yaradırdı.
- 1Qalanın yeri: Əlincə qalası Naxçıvanda sərt qaya üzərində tikilmişdi. Belə hündür və çətin yerə düşmənin çıxıb hücum etməsi çox ağır idi.
- 2Tarixi sübut: Əmir Teymurun güclü ordusu belə bu qalanı uzun müddət ala bilmədi. Bu, qalanın nə qədər yaxşı qorunduğunu göstərir.
- 3Nəticə: Deməli, qalanın sərt qayada yerləşməsi ona təbii müdafiə üstünlüyü verirdi — bu səbəbdən Əlincə qalası alınmaz sayılırdı.
Səhv: Şagirdlər bütün qalaların eyni bölgədə olduğunu düşünə bilər. Əslində bu daş keşikçilər Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində — şimalda (Dərbənd), Şirvanda, Şabranda, Naxçıvanda, Şəkidə yerləşirdi.
Yadda saxla: Çıraqqala adı təsadüfi deyil — "çıraq" sözü onun əsas vəzifəsini göstərir: təhlükəni işıqla xəbər vermək. "Çıraq" + "qala" = işıqla xəbər verən qala.
Qaydalar
- 1Qalalar düşmən hücumlarından qorunmaq üçün adətən hündür dağlarda və ya sərt qayalarda tikilirdi — bu, onlara əlçatmazlıq üstünlüyü verirdi.
- 2Dərbənd səddi və qala qapıları Xəzər dənizi ilə Qafqaz dağları arasındakı dar şimal keçidini bağlayırdı.
- 3Gilgilçay (Beşbarmaq) səddi Şirvanın içərisində, Dərbənddən sonra ikinci müdafiə xətti kimi çəkilmişdi.
- 4Çıraqqala Şabran yaxınlığında, hündür qaya zirvəsində yerləşən gözətçi (nəzarət) qalası idi və təhlükəni işıqla xəbər verirdi.
- 5Əlincə qalası (Naxçıvan) sərt qayada yerləşdiyi üçün alınmaz sayılırdı, Gələrsən-görərsən qalası isə (Şəki) əlçatmaz yerləşməsi ilə tanınırdı.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir