Azərbaycan necə parçalandı?
Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri.
XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan xanlıqları arasında birlik olmadığı üçün ölkə güclü qonşularının — Rusiya və İranın (Qacarlar dövlətinin) — mübarizə meydanına çevrildi. Bu iki dövlət arasında iki dəfə müharibə baş verdi və hər dəfə müharibəni bitirən bir müqavilə imzalandı. Birinci müharibədən sonra 1813-cü ildə Qarabağdakı Gülüstan kəndində Gülüstan müqaviləsi imzalandı; bununla Azərbaycan xanlıqlarının bir hissəsi Rusiyanın tərkibinə keçdi. İkinci müharibədən sonra isə 1828-ci ildə Cənubi Azərbaycandakı Türkmənçay kəndində Türkmənçay müqaviləsi imzalandı və bölünmə yekunlaşdı. Nəticədə Azərbaycan Araz çayı boyunca iki yerə parçalandı: Şimali Azərbaycan Rusiyanın, Cənubi Azərbaycan isə İranın tərkibinə keçdi. Bu ağır aqibətin əsas səbəbi, əvvəlki mövzuda öyrəndiyimiz kimi, xanlıqlar arasında birliyin olmaması idi — vahid dövlət olmadığı üçün Azərbaycan öz taleyini özü həll edə bilmədi. Beləliklə, bir xalq iki ayrı dövlətin sərhədləri arasında qaldı və bu, ailələrin belə ayrı düşməsinə səbəb oldu.
Məsələn: Gülüstan müqaviləsi 1813-cü ildə, Türkmənçay müqaviləsi isə 1828-ci ildə imzalanmış, hər ikisinin nəticəsində Azərbaycanın sərhədi Araz çayı olmuşdur.
Əsas terminlər
| Müqavilə | İmzalanma ili | Müharibə sırası | İmzalanma yeri | Nəticəsi |
|---|---|---|---|---|
| Gülüstan müqaviləsi | 1813 | Birinci müharibə | Qarabağ, Gülüstan kəndi | Azərbaycan xanlıqlarının bir hissəsi Rusiyaya keçdi |
| Türkmənçay müqaviləsi | 1828 | İkinci müharibə | Cənubi Azərbaycan, Türkmənçay kəndi | Bölünmə yekunlaşdı, Araz çayı sərhəd oldu |
Hər iki müqavilə Rusiya ilə İran arasında imzalanmış, Azərbaycanın Araz çayı boyunca iki yerə parçalanmasına səbəb olmuşdur.
- 1Səbəb: Azərbaycan xanlıqları arasında birlik yox idi. Vahid dövlət olmadığı üçün ölkə Rusiya və İranın mübarizə meydanına çevrildi.
- 2Birinci müharibə və nəticəsi: Rusiya ilə İran arasında birinci müharibə baş verdi. Müharibədən sonra 1813-cü ildə Gülüstan müqaviləsi imzalandı. Azərbaycan xanlıqlarının bir hissəsi Rusiyanın tərkibinə keçdi.
- 3İkinci müharibə və nəticəsi: Rusiya ilə İran arasında ikinci müharibə baş verdi. Müharibədən sonra 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsi imzalandı. Bu müqavilə bölünməni yekunlaşdırdı.
- 4Yekun nəticə: Hər iki müqavilədən sonra Azərbaycan Araz çayı boyunca iki yerə parçalandı: Şimali Azərbaycan Rusiyaya, Cənubi Azərbaycan İrana keçdi. Bir xalq iki ayrı dövlətin sərhədləri arasında qaldı.
Şagirdlər tez-tez Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrinin illərini qarışdırırlar. Yadda saxlayın: Gülüstan (1813) birinci, Türkmənçay (1828) ikincidir. Əlifba sırası da kömək edir: G hərfi T-dən əvvəl gəlir, Gülüstan da Türkmənçaydan əvvəl baş vermişdir.
Bölünmənin əsas səbəbini unutmayın: xanlıqlar arasında birlik yox idi. Tək-tək xanlıqlar güclü qonşulara qarşı dura bilmədilər. Vahid dövlət olmadığı üçün Azərbaycan öz taleyini özü həll edə bilmədi. Tarixdə birlik və parçalanma arasındakı bu əlaqəni həmişə yadda saxlayın.
Qaydalar
- 1Gülüstan müqaviləsi 1813-cü ildə, Rusiya ilə İran (Qacarlar) arasındakı BİRİNCİ müharibədən sonra imzalanmışdır.
- 2Türkmənçay müqaviləsi 1828-ci ildə, Rusiya ilə İran arasındakı İKİNCİ müharibədən sonra imzalanmışdır.
- 3Bu iki müqavilə nəticəsində Azərbaycan Araz çayı boyunca iki yerə bölündü: Şimali Azərbaycan Rusiyaya, Cənubi Azərbaycan isə İrana keçdi.
- 4Azərbaycan xanlıqları arasında birliyin olmaması bölünmənin əsas səbəblərindən biri idi.
- 5Türkmənçay müqaviləsi Gülüstandan sonra imzalanmış və Azərbaycanın bölünməsini yekunlaşdırmışdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir