Şeyx necə şah oldu?
Şah İsmayıl Xətai və Səfəvi dövləti.
Səfəvi dövləti əvvəlcə Ərdəbil şəhərində Şeyx Səfiəddin Ərdəbili tərəfindən yaradılmış dini-siyasi bir ocaq — şeyxlik idi. Zaman keçdikcə bu ocağın başçıları həm dini, həm də hərbi-siyasi gücə malik oldular və ətraflarına çoxlu sadiq döyüşçü topladılar. Gənc İsmayıl bu ocağın başçısı olaraq qoşun toplamış, Şirvanşahlara və Ağqoyunlulara qələbələr qazanmış və nəhayət 1501-ci ildə Təbriz şəhərinə daxil olaraq özünü şah elan etmişdir. Beləliklə, kiçik bir şeyxlik güclü, mərkəzləşmiş Azərbaycan dövlətinə — Səfəvi dövlətinə çevrilmişdir; paytaxt Təbriz şəhəri olmuşdur. Şah İsmayıl təkcə hökmdar deyil, həm də istedadlı şair idi — o, Xətai təxəllüsü ilə ana dilində, Azərbaycan türkcəsində gözəl şeirlər yazaraq bu dilin ədəbi inkişafına böyük töhfə vermişdir. Onun hakimiyyəti dövründə Azərbaycan dili Səfəvi dövlətinin dövlət və saray dili kimi işlənmişdir. Bir şeyxin necə şaha çevrilməsi Azərbaycan dövlətçilik tarixinin ən maraqlı hadisələrindən biridir.
Məsələn: Şeyx İsmayıl 1501-ci ildə Təbrizdə şah elan olunaraq Şah İsmayıl Xətai adı ilə Səfəvi dövlətinin ilk hökmdarı olmuşdur.
Əsas terminlər
| Mərhələ | Baş verən hadisə |
|---|---|
| Ocağın yaranması | Şeyx Səfiəddin Ərdəbili tərəfindən Ərdəbildə dini-siyasi şeyxlik yaradıldı. |
| Hərbi güclənmə | Ocaq başçıları ətraflarına sadiq döyüşçülər toplayaraq həm dini, həm hərbi-siyasi güc əldə etdilər. |
| Qələbələr | Gənc İsmayıl Şirvanşahlara və Ağqoyunlulara qələbə qazandı. |
| Dövlətin qurulması | İsmayıl 1501-ci ildə Təbrizə daxil olaraq özünü şah elan etdi; kiçik şeyxlik mərkəzləşmiş Səfəvi dövlətinə çevrildi. |
| Dil siyasəti | Şah İsmayılın hakimiyyəti dövründə Azərbaycan dili dövlət və saray dili kimi işləndi. |
Cədvəl: Şeyxliyin Səfəvi dövlətinə çevrilməsi mərhələləri.
- 1Başlanğıc: İsmayıl Ərdəbildəki Səfəvi şeyxliyinin başçısı idi — yəni kiçik bir dini-siyasi ocağın rəhbəri.
- 2Hərbi yürüş: O, ətraflarına topladığı sadiq döyüşçülərlə Şirvanşahlara və Ağqoyunlulara qarşı qələbələr qazandı.
- 3Tacqoyma: 1501-ci ildə Təbriz şəhərinə daxil olaraq özünü şah elan etdi — Şah İsmayıl Xətai adı ilə Səfəvi dövlətinin ilk hökmdarı oldu.
- 4Mədəni miras: O, təkcə hökmdar yox, həm də Xətai təxəllüsü ilə ana dilində gözəl şeirlər yazan istedadlı şair idi; onun dövründə Azərbaycan dili dövlət dili oldu.
Səhv: Şagirdlər çox vaxt Səfəvi dövlətinin əvvəldən böyük bir dövlət olduğunu düşünürlər. Əslində o, kiçik bir şeyxlikdən — Ərdəbildə yaranan dini-siyasi ocaqdan — tədricən böyüyərək mərkəzləşmiş dövlətə çevrilmişdir.
Yadda saxla: Xətai təxəllüsü ilə Şah İsmayıl arasında əlaqəni belə yadda saxla — XƏTAİ = XƏTA-lı deyil, İstedadlı Şair. Onun dövründə Azərbaycan dili sarayda və dövlət işlərində əsas dil kimi işlənirdi.
Qaydalar
- 1Səfəvi dövləti əvvəlcə Ərdəbildə Şeyx Səfiəddin Ərdəbili tərəfindən yaradılmış dini-siyasi bir ocaq (şeyxlik) idi.
- 2İsmayıl bu ocağın başçısı olaraq Şirvanşahlara və Ağqoyunlulara qələbələr qazanmış və 1501-ci ildə Təbrizdə özünü şah elan etmişdir.
- 3Beləliklə şeyxlik güclü, mərkəzləşmiş Azərbaycan dövlətinə — Səfəvi dövlətinə çevrilmiş, paytaxt Təbriz olmuşdur.
- 4Şah İsmayıl Xətai təxəllüsü ilə Azərbaycan türkcəsində şeirlər yazan görkəmli şair idi.
- 5Onun hakimiyyəti dövründə Azərbaycan dili Səfəvi dövlətinin dövlət və saray dili kimi işlənmişdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir