hist5-1.4· I Bölmə: Qədim Azərbaycan· ~13 dəq

Əmək alətləri necə yarandı?

Alətlərin təkamülü və məşğuliyyət.

İnsanı heyvanlar aləmindən ayıran ən mühüm xüsusiyyətlərdən biri əmək alətləri hazırlamaq bacarığıdır. İlk insanlar ətraf mühitdə tapdıqları DAŞ, SÜMÜK və AĞACdan sadə alətlər düzəldirdilər; xüsusilə çaxmaqdaşından çapacaq (iri əşyaları doğramaq üçün) və qaşov (dəri təmizləmək üçün) kimi alətlər hazırlanırdı. Uzun müddət insanlar təbiətin hazır nemətlərini yığıcılıq və ovçuluqla əldə edirdilər — bu, MƏNİMSƏMƏ TƏSƏRRÜFATI adlanır. Alətlər təkmilləşdikcə insanlar torpağı becərməyi (əkinçilik) və heyvanları əhliləşdirməyi (maldarlıq) öyrəndilər; təbiətin hazırını mənimsəmək əvəzinə məhsulu özləri istehsal etməyə başladılar — bu böyük dəyişikliyə NEOLİT İNQİLABI deyilir. Sonra insanlar metaldan istifadəyə keçdilər: əvvəlcə mislə daşı birlikdə işlətdikləri Eneolit (mis-daş) dövrü, sonra misi qalayla qarışdırıb daha möhkəm alət düzəltdikləri Tunc dövrü, daha sonra isə ən möhkəm alətlərin — dəmir alətlərinin yarandığı Dəmir dövrü gəldi. Bu dövrlərdə dulusçuluq və toxuculuq kimi sənətkarlıq sahələri də inkişaf etdi.

📌Nümunə

Məsələn: bir insan daşdan çapacaqla ağacı çətinliklə kəsdiyi dövrdən sonra, dəmir alətlə eyni işi daha az güc sərf edərək, daha tez görə bilirdi — bu, alətlərin təkmilləşməsinin insan həyatını necə asanlaşdırdığını göstərir.

Qrafiklər

Metal dövrlərinin ardıcıllığı: Mis-daş (Eneolit), Tunc, Dəmir
Metal dövrlərinin ardıcıllığı: Mis-daş (Eneolit), Tunc, Dəmir

Əsas terminlər

Əmək alətləri — İnsanın ətraf mühitdə tapdığı daş, sümük və ağac kimi materiallardan düzəltdiyi, iş görməyi asanlaşdıran vasitələrdir.
Çapacaq — İri əşyaları doğramaq üçün çaxmaqdaşından hazırlanan ən qədim daş alətlərdən biridir.
Qaşov — Dəri təmizləmək üçün çaxmaqdaşından hazırlanan qədim daş alətdir.
Mənimsəmə təsərrüfatı — İnsanların yığıcılıq və ovçuluqla təbiətin hazır nemətlərini əldə etdiyi təsərrüfat formasıdır.
Neolit inqilabı — İnsanların əkinçilik və maldarlığa keçərək məhsulu özləri istehsal etməyə başladığı böyük dəyişiklikdir.
Eneolit (Mis-daş) dövrü — İnsanların mislə daşı birlikdə işlətdiyi, metal alətlərin ilk istifadə olunduğu keçid dövrüdür.
Metal dövrlərinin ardıcıllığı
Dövrİstifadə olunan materialXüsusiyyəti
Eneolit (Mis-daş) dövrüMis + daşMetal alətlərin ilk istifadəsi
Tunc dövrüMis + qalay ərintisi (tunc)Daha möhkəm alətlər
Dəmir dövrüDəmirƏn möhkəm alətlər

Metal dövrləri ən yumşaq metaldan ən möhkəm metala doğru inkişaf etmişdir.

✎Alətlərin təkmilləşməsinin əhəmiyyəti
  1. 1Daş dövründə: Bir insan daşdan düzəldilmiş çapacaqla ağacı çətinliklə və çox güc sərf edərək kəsirdi.
  2. 2Dəmir dövründə: Həmin insan dəmir alətlə eyni işi daha az güc sərf edərək, daha tez görə bilirdi.
  3. 3Nəticə: Alətlərin təkmilləşməsi insan həyatını asanlaşdırmış, iş səmərəliliyini artırmışdır.
🚫Tez-tez səhv

Səhv: Metal dövrlərinin sırasını qarışdırmaq. Əvvəlcə Eneolit (mis+daş), sonra Tunc (mis+qalay), ən sonda Dəmir dövrü gəlir. Dəmir dövrü ən sonuncudur.

💡Qeyd

Mnemonika: Mənimsəmə təsərrüfatında insan 'mənim səyim yoxdur, təbiət verir' prinsipi ilə yaşayırdı — əkinçilik və maldarlıq isə artıq insanın öz əməyi ilə istehsal etməsidir.

Qaydalar

  1. 1İlk əmək alətləri daşdan (xüsusilə çaxmaqdaşından), sümükdən və ağacdan düzəldilirdi; çapacaq və qaşov ən qədim daş alətlərdəndir.
  2. 2Yığıcılıq və ovçuluqla təbiətin hazır nemətlərini əldə etmək mənimsəmə təsərrüfatı adlanır.
  3. 3Əkinçilik və maldarlığın yaranması ilə insanlar məhsulu özləri istehsal etməyə başladılar; bu keçidə Neolit inqilabı deyilir.
  4. 4Metal dövrlərinin ardıcıllığı belədir: əvvəlcə Eneolit (mis-daş) dövrü, sonra Tunc dövrü (mis+qalay ərintisi), daha sonra Dəmir dövrü.
  5. 5Dəmir alətlər daş və tunc alətlərdən daha möhkəm olduğu üçün əkinçiliyin inkişafına səbəb oldu; dulusçuluq və toxuculuq kimi sənətkarlıq sahələri də bu dövrlərdə formalaşdı.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq