Azərbaycanda ilk insan məskənləri
Azıx mağarası və Daş dövrü.
Azərbaycan ərazisi bəşəriyyətin ən qədim məskunlaşdığı yerlərdən biridir. Bunun ən mühüm sübutu Füzuli rayonundakı Azıx mağarasıdır: burada aşkar edilən qədim insanın (Azıxantropun) aşağı çənə sümüyü və mağaranın ən alt təbəqələrində tapılan Quruçay mədəniyyətinə aid daş alətlər — dünyanın ən qədim əmək alətlərindən sayılır — Azərbaycanı insan tarixinin ilk mərhələlərinə aid edən ərazilərdən birinə çevirir. Azıxdan başqa Tağlar, Damcılı və Qazma kimi mağaralarda da qədim insan izlərinə rast gəlinmişdir. Bu uzun dövr elmdə Daş dövrü adlanır və üç mərhələyə ayrılır: Paleolitdə (qədim Daş dövrü) insanlar mağaralarda yaşayır, ovçuluq və yığıcılıqla dolanırdılar; Mezolitdə ox və kaman kəşf edilərək ovçuluq asanlaşdı; Neolitdə isə insanlar əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmağa başlayaraq yerləşik həyata keçdilər.
Məsələn: Azıx mağarasında tapılan çənə sümüyü Paleolitə, Damcılı mağarasındakı tapıntılar isə Mezolit-Neolit dövrünə aiddir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Mərhələ | Əsas xüsusiyyətləri | Tapıntı nümunəsi |
|---|---|---|
| Paleolit (qədim Daş dövrü) | Ovçuluq və yığıcılıq; mağaralarda yaşayış | Azıx mağarası — Azıxantropun çənə sümüyü |
| Mezolit (orta Daş dövrü) | Ox və kaman kəşf edildi; ovçuluq asanlaşdı | Damcılı mağarası (Mezolit-Neolit tapıntıları) |
| Neolit (yeni Daş dövrü) | Əkinçilik və maldarlıq; yerləşik həyata keçid | Damcılı mağarası (Mezolit-Neolit tapıntıları) |
Daş dövrü üç mərhələdən ibarətdir: Paleolit, Mezolit və Neolit.
- 1Harada yerləşir?: Azıx mağarası Füzuli rayonunda, Qarabağda yerləşir.
- 2Nə tapılıb?: Mağarada qədim insanın — Azıxantropun aşağı çənə sümüyü və ən alt təbəqələrdə Quruçay mədəniyyətinə aid daş alətlər aşkar edilmişdir.
- 3Nə üçün əhəmiyyətlidir?: Bu tapıntılar Azərbaycan ərazisinin bəşəriyyətin ən qədim məskunlaşdığı yerlərdən biri olduğunu sübut edir. Quruçay mədəniyyətinə aid alətlər dünyanın ən qədim əmək alətlərindən sayılır.
- 4Hansı dövrə aiddir?: Azıxantropun çənə sümüyü Paleolit dövrünə aiddir.
Şagirdlər tez-tez Daş dövrünün mərhələlərinin sırasını qarışdırırlar. Doğru sıra: Paleolit → Mezolit → Neolit. Paleolit ən qədim, Neolit ən yeni mərhələdir.
Mağaraların yerini yadda saxlamaq üçün: Azıx və Tağlar — Qarabağda, Damcılı — Qazax rayonunda, Qazma — Naxçıvanda. Hər birinin aid olduğu rayon imtahan suallarında tez-tez soruşulur.
Qaydalar
- 1Azıx mağarası Füzuli rayonunda (Qarabağda) yerləşir və Azərbaycanın ən qədim insan məskənlərindən biri hesab olunur.
- 2Azıx mağarasında tapılan Azıxantropun aşağı çənə sümüyü və Quruçay mədəniyyətinə aid daş alətlər bunu sübut edir.
- 3Daş dövrü üç mərhələyə bölünür: Paleolit (ovçuluq-yığıcılıq, mağarada yaşayış), Mezolit (ox və kaman) və Neolit (əkinçilik və maldarlıq).
- 4Tağlar mağarası Qarabağda, Damcılı mağarası Qazax rayonunda, Qazma mağarası isə Naxçıvanda yerləşən digər qədim insan düşərgələridir.
- 5Neolit dövründə insanlar yerləşik həyata keçmiş, əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmağa başlamışlar.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir