Əsas və köməkçi nitq hissələri
10 nitq hissəsinin əsas və köməkçi qruplara bölünməsi.
Azərbaycan dilində nitq hissələri sözlərin leksik mənasına, qrammatik əlamətlərinə və cümlədəki roluna görə on qismə bölünür. Bu on nitq hissəsi iki böyük qrupa ayrılır: əsas (müstəqil) nitq hissələri və köməkçi nitq hissələri. Əsas nitq hissələri — isim, sifət, say, əvəzlik, feil, zərf — müstəqil leksik məna daşıyır, sual verilə bilir və cümlədə müstəqil cümlə üzvü kimi çıxış edir. Köməkçi nitq hissələri — qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər — isə müstəqil leksik mənaya malik deyil, sözləri və cümlələri bir-birinə bağlamaq və ya onlara əlavə çalar vermək kimi qrammatik vəzifə daşıyır; onlara sual vermək mümkün deyil və adətən müstəqil cümlə üzvü olmurlar. Bundan əlavə, nida adlanan xüsusi bir söz qrupu var ki, o, nə əsas, nə də köməkçi nitq hissəsi sayılmır — nida yalnız hiss və həyəcanı (sevinc, təəccüb, kədər və s.) bildirir. Beləliklə, sözün hansı nitq hissəsinə aid olduğunu müəyyən etmək üçün əvvəlcə onun məna daşıyıb-daşımadığını, sonra isə hansı suala cavab verdiyini yoxlamaq lazımdır.
Əsas terminlər
| Qrup | Nitq hissələri | Əsas əlamət |
|---|---|---|
| Əsas (müstəqil) | isim, sifət, say, əvəzlik, feil, zərf | Leksik məna daşıyır, suala cavab verir, cümlə üzvü olur |
| Köməkçi | qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz | Leksik məna daşımır, qrammatik vəzifə daşıyır, cümlə üzvü olmur |
Azərbaycan dilində 10 nitq hissəsi var: 6 əsas, 4 köməkçi. Nida bu bölgüyə daxil deyil — ayrıca bir qrupdur.
| Nitq hissəsi | Qrup | Nümunə söz | Sual |
|---|---|---|---|
| isim | əsas | kitab | kim? nə? |
| sifət | əsas | gözəl | necə? |
| say | əsas | beş | neçə? |
| əvəzlik | əsas | o | kim? nə? |
| feil | əsas | oxumaq | nə etmək? |
| zərf | əsas | tez | necə? |
| qoşma | köməkçi | üçün | sual verilmir |
| bağlayıcı | köməkçi | və | sual verilmir |
| ədat | köməkçi | da | sual verilmir |
| modal söz | köməkçi | bəlkə | sual verilmir |
Əsas nitq hissələrinə sual vermək mümkündür, köməkçi nitq hissələrinə isə yox.
- 1Addım 1 — Sözləri ayır: Cümlədəki sözlər: mən, sabah, bağa, gedəcəyəm, və, orada, gözəl, güllər, görəcəyəm.
- 2Addım 2 — Hər sözün nitq hissəsini müəyyən et: mən — əvəzlik (kim?); sabah — zərf (nə vaxt?); bağa — isim (nəyə?); gedəcəyəm — feil (nə edəcəyəm?); və — bağlayıcı; orada — zərf (harada?); gözəl — sifət (necə?); güllər — isim (nə?); görəcəyəm — feil (nə edəcəyəm?).
- 3Addım 3 — Əsas və köməkçi olaraq qruplaşdır: Əsas nitq hissələri: mən, sabah, bağa, gedəcəyəm, orada, gözəl, güllər, görəcəyəm (8 söz). Köməkçi nitq hissəsi: və (1 söz).
- 1Addım 1 — Sözləri sırala: bu, kitabı, sənin, üçün, aldım, amma, bəlkə, sənə, lazım, olmaz.
- 2Addım 2 — Köməkçi nitq hissəsi ola biləcək sözləri tap: «üçün» — qoşma (sənin sözü ilə işlənib əlavə məna qatır); «amma» — bağlayıcı (iki fikri ziddiyyətli əlaqə ilə bağlayır); «bəlkə» — modal söz (ehtimal bildirir).
- 3Addım 3 — Nəticə: Bu cümlədə 3 köməkçi nitq hissəsi var: üçün (qoşma), amma (bağlayıcı), bəlkə (modal söz). Qalan sözlər əsas nitq hissələridir.
- 1Addım 1 — Cümlədəki sözləri ayır: aha, tapdım.
- 2Addım 2 — Hər sözün hansı qrupa aid olduğunu yoxla: «aha» sözü heç bir əşyanı, əlaməti və ya hərəkəti bildirmir, yalnız təəccüb hissini ifadə edir — bu, nida sözüdür və əsas/köməkçi bölgüsünə daxil deyil. «Tapdım» isə hərəkət bildirir və feildir (əsas nitq hissəsi).
- 3Addım 3 — Nəticə: Cümlədə 1 nida (aha, heç bir qrupa aid deyil) və 1 əsas nitq hissəsi (tapdım — feil) var; köməkçi nitq hissəsi yoxdur.
Əsas nitq hissəsini tanımaq üçün sadə bir üsul var: sözə sual ver. Əgər söz suala aydın cavab verirsə (kim? nə? necə? neçə? nə etdi?), o, əsas nitq hissəsidir.
Ümumi xəta: qoşma, bağlayıcı və ədatları müstəqil mənalı söz kimi qəbul edib onlara sual vermək cəhdi. Məsələn, «və» sözünə «nə?» sualını vermək mümkün deyil — çünki bağlayıcı müstəqil leksik məna daşımır, yalnız sözləri bağlayır.
Nida (ah, vay, aha və s.) əsas nitq hissəsi DEYİL, amma köməkçi nitq hissəsi də deyil — o, hiss-həyəcan bildirən ayrıca bir qrupdur və 10 nitq hissəsinin heç bir qrupuna daxil edilmir.
Modal sözlər (bəlkə, görünür, deyəsən, əlbəttə) danışanın fikrə münasibətini bildirir, lakin onlar da köməkçi nitq hissəsidir, çünki müstəqil cümlə üzvü ola bilmirlər.
Qaydalar
- 1Azərbaycan dilində 10 nitq hissəsi var: 6 əsas (isim, sifət, say, əvəzlik, feil, zərf) və 4 köməkçi (qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər).
- 2Əsas nitq hissələri müstəqil leksik məna daşıyır, suala cavab verir və cümlə üzvü ola bilir.
- 3Köməkçi nitq hissələri müstəqil leksik mənaya malik deyil, suala cavab vermir və adətən müstəqil cümlə üzvü olmur — onlar sözləri/cümlələri bağlamaq və ya məna çalarları qatmaq üçün işlədilir.
- 4Nida (hiss-həyəcan sözləri) nə əsas, nə də köməkçi nitq hissəsinə aid deyil — o, ayrıca bir qrup təşkil edir.
- 5Bir sözün hansı nitq hissəsi olduğunu müəyyən etmək üçün onun mənasına, sualına və cümlədəki roluna baxılır.
- 6Qoşma, bağlayıcı, ədat və modal sözlərin heç biri təklikdə cümlə üzvü ola bilməz.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir