İsim. Ümumi, xüsusi və toplu isimlər
İsmin sualları; ümumi/xüsusi/toplu isim.
İsim əşyanın, şəxsin, heyvanın, yerin, anlayışın adını bildirən nitq hissəsidir. İsimlər «kim?», «nə?» və «hara?» suallarından birinə cavab verir: «uşaq» — kim?, «kitab» — nə?, «məktəb» — hara? İsimlər üç növə bölünür. Ümumi isimlər eyni cinsdən olan bütün əşyalara, şəxslərə, yerlərə aiddir və kiçik hərflə yazılır: şəhər, dağ, çay, uşaq, it. Xüsusi isimlər konkret bir şəxsin, yerin, müəssisənin adıdır; həmişə böyük hərflə başlayır: Bakı, Kür, Savalan, Anar. Toplu isimlər eyni cinsli varlıqların məcmusunu, yəni bütövlükdə bir qrup əşyanı bildirən isimlərdir; onlar tək formada olsalar da, çoxluq mənası daşıyır: qoşun, sürü, dəstə, xalq, meşə. Ümumi isimləri xüsusiləşdirmək üçün şəxs adı, yer adı kimi konkretləşdirmə kifayətdir.
Məsələn, «çay» — ümumi isimdir (kim? nə? hara? → nə?), «Kür» isə eyni varlığın xüsusi adıdır və böyük hərflə yazılır; «sürü» isə bir qrup heyvanı toplu şəkildə bildirdiyindən toplu isimdir.
Əsas terminlər
| Növ | Tərif | Yazılış | Nümunələr |
|---|---|---|---|
| Ümumi isim | Eyni cinsdən bütün varlıqlara aid ad | kiçik hərf | şəhər, dağ, çay, uşaq, it, kitab |
| Xüsusi isim | Konkret bir şəxsin, yerin, müəssisənin tək adı | Böyük hərf | Bakı, Kür, Savalan, Anar, Nigar |
| Toplu isim | Eyni cinsli varlıqların məcmusunu bütöv bildirən ad | kiçik hərf | xalq, qoşun, sürü, dəstə, meşə, ordu |
Ümumi və toplu isimlər kiçik hərflə yazılır; yalnız xüsusi isimlər böyük hərflə başlayır.
| Sual | Hansı varlıqlara aid? | Nümunə |
|---|---|---|
| kim? | Yalnız insanlar (şəxslər) | uşaq, şagird, müəllim |
| nə? | Heyvanlar, cansız əşyalar, anlayışlar | at, quş, kitab, su, gül, tarix |
| hara? | Yer, məkan adları | məktəb, Bakı, Kür, dağ |
Bir isim bu üç sualdan yalnız birinə cavab verir; sualı düzgün seçmək ismin növünü müəyyən etməyə kömək edir.
| Cəhət | Ümumi isim | Toplu isim |
|---|---|---|
| Məna | Bir növün hər bir ayrı üzvünə aid ad | Bütöv qrupu (məcmunu) bildirən ad |
| Cəm forması | Cəm şəkilçisi qəbul edə bilər: ağac → ağaclar | Cəm şəkilçisi olmadan çoxluq mənası var: meşə |
| Nümunə (tək) | ağac (bir ağac) | meşə (bütün ağaclar birlikdə) |
| Nümunə (qrup) | insanlar (ayrı-ayrı insanların cəmi) | xalq (bir millətin bütövü) |
Əsas fərq: toplu isim qrupu bir bütöv kimi bildirir; ümumi ismin cəm forması isə üzvləri ayrı-ayrı sayır.
- 1Addım 1 — Sual ver: «Savalan» sözünə uyğun sualı yoxla: bu söz nə bir əşyadır (nə? uyğun gəlmir), nə də bir şəxsdir (kim? uyğun gəlmir) — konkret bir dağın adıdır, deməli «hara?» sualına cavab verir. Cavab: «hara?» — deməli, isimdir.
- 2Addım 2 — Yazılışa bax: «Savalan» böyük hərflə yazılır. Bu, xüsusi ismin əlamətidir.
- 3Addım 3 — Növü müəyyən et: Konkret bir dağın tək adıdır — xüsusi isimdir. Qeyd: eyni varlığın ümumi adı «dağ»dır (kiçik hərf, ümumi isim).
- 1Addım 1 — Sual ver: «sürü» — nə? Sürü heyvan qrupudur; heyvan bildirən sözlərə «nə?» sualı verilir (yalnız insana «kim?» sualı verilir): sürü → nə? Deməli, isimdir.
- 2Addım 2 — Toplu yoxsa ümumi?: «sürü» bir qoyunun adı deyil — bir qrup qoyunun bütövünü bildirir. Cəm şəkilçisi qəbul etmədən çoxluq mənası daşıyır.
- 3Addım 3 — Nəticə: «sürü» eyni cinsli heyvanların məcmusunu tək formada bildirdiyi üçün toplu isimdir. Müqayisə: «qoyun» ümumi isim (bir qoyun), «sürü» toplu isim (bütöv qrup).
İsmin sualını müəyyən etmək üçün bu qaydaya əməl et: insan (şəxs) → «kim?»; heyvan, cansız əşya və ya anlayış → «nə?»; yer, məkan → «hara?». Məsələn: «gül» — cansız bitki, cavab: «nə?»; «at» — heyvan, cavab: «nə?»; «uşaq» — insan, cavab: «kim?»; «Bakı» — yer adı, cavab: «hara?».
Toplu isimləri ümumi ismin cəm forması ilə qarışdırma. «xalq» — toplu isim (millətin bütövünü bir sözdə bildirir). «İnsanlar» isə «insan» ümumi isminin cəm formasıdır — ayrı-ayrı üzvləri sayır. «sürü» toplu isimdir; «qoyunlar» isə ümumi «qoyun» isminin cəmidir.
Tez-tez edilən səhv: «düzəltmə isim», «mürəkkəb isim», «hal şəkilçili isim» kimi adları ismin məna növü saymaq. Bu terminlər sözün QURULUŞUNU göstərir, ismin məna növlərini (ümumi / xüsusi / toplu) deyil. İsmin məna növü yalnız üçdür: ümumi, xüsusi, toplu.
Tez-tez edilən səhv: «necə? nə cür?», «nə edir? nə etdi?», «nə vaxt? harada?» kimi sualları ismin sualı saymaq. Bunlar ismin sualları DEYİL. İsmin sualları yalnız üçdür: kim?, nə?, hara?.
Qaydalar
- 1İsim əşyanın, şəxsin, yerin və ya anlayışın adını bildirir; «kim?», «nə?» və «hara?» suallarından birinə cavab verir.
- 2Ümumi isimlər eyni cinsdən olan bütün varlıqlara aid ümumi addır və kiçik hərflə yazılır (məs. şəhər, dağ, çay).
- 3Xüsusi isimlər konkret bir şəxsin, yerin, müəssisənin tək özünə məxsus adıdır; həmişə böyük hərflə başlayır (məs. Bakı, Kür, Savalan).
- 4Toplu isimlər eyni cinsli varlıqların məcmusunu (toplusunu) bildirən isimlərdir; tək formada olsalar da, çoxluq mənası daşıyırlar (məs. qoşun, sürü, dəstə, xalq).
- 5İsim növünü müəyyən etmək üçün soruşun: söz konkret bir ada aiddirsə → xüsusi; çoxluğu bütöv bildirirsə → toplu; qalan halda → ümumi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir