Lüğətdən istifadə
Lüğət növləri və söz axtarışı bacarığı.
Lüğət — sözlərin əlifba sırası ilə düzüldüyü və hər sözün (baş sözün) haqqında müəyyən məlumat verən kitabdır. Azərbaycan dilində üç əsas lüğət növü var: izahlı lüğət sözün mənasını izah edir, orfoqrafiya lüğəti sözün düzgün yazılışını göstərir, tərcümə lüğəti isə sözün başqa dildəki qarşılığını verir və ikidillidir. Lüğətdə sözü tapmaq üçün əlifba sırası bilinməlidir: sözlər əvvəlcə birinci hərflərinə görə, əgər birinci hərflər eynidirsə, ikinci (sonra üçüncü və s.) hərflərinə görə düzülür.
Məsələn, «alma» sözü «armud»dan əvvəl gəlir, çünki ikinci hərf — l, r hərfindən əvvəl yerləşir. Lüğətdən istifadə etmək sözün mənasını, yazılışını və bəzən mənşəyini (haradan gəldiyini) öyrənməyə kömək edir. V sinif şagirdi bilməlidir ki, hər lüğət növü fərqli məqsədə xidmət edir və axtarılan məlumata görə uyğun lüğət seçilməlidir.
Əsas terminlər
| Lüğət növü | Nə üçün istifadə olunur | Nümunə |
|---|---|---|
| İzahlı lüğət | Sözün mənasını izah edir | «məktəb» — dərs keçirilən təhsil müəssisəsi |
| Orfoqrafiya lüğəti | Sözün düzgün yazılışını göstərir | «velosiped» — düzgün yazılış (çox vaxt səhvən «velosaped» yazılır) |
| Tərcümə lüğəti | Sözün başqa dildəki qarşılığını verir (ikidillidir) | «kitab» (Azərbaycanca) — «book» (ingiliscə) |
Hər lüğət növü fərqli məqsədə xidmət edir: məna, yazılış və ya tərcümə üçün.
| Qrup | Hərflər (sıra ilə) |
|---|---|
| 1–8 | a, b, c, ç, d, e, ə, f |
| 9–16 | g, ğ, h, x, ı, i, j, k |
| 17–24 | q, l, m, n, o, ö, p, r |
| 25–32 | s, ş, t, u, ü, v, y, z |
Azərbaycan əlifbasında 32 hərf var; lüğətdə sözlər bu ardıcıllıqla düzülür.
- 1Addım 1 — İlk hərfləri müqayisə et: Hər iki söz «a» ilə başlayır — ilk hərflər bərabərdir, davam edirik.
- 2Addım 2 — İkinci hərfləri müqayisə et: «Alma»da ikinci hərf l, «armud»da isə r. Əlifbada l hərfi r hərfindən əvvəl gəlir.
- 3Addım 3 — Nəticə: «Alma» sözü «armud»dan əvvəl yazılır.
- 1Addım 1 — Hər sözün ilk hərfini müəyyən et: dəftər — d, kitab — k, qələm — q
- 2Addım 2 — Əlifbadakı yerlərini müqayisə et: D hərfi k-dan əvvəl, k hərfi isə q-dan əvvəl gəlir.
- 3Addım 3 — Nəticə: Düzgün sıra: dəftər, kitab, qələm.
- 1Addım 1 — Məqsədi müəyyən et: Şagird «kitab» sözünün ingiliscə qarşılığını bilmək istəyir.
- 2Addım 2 — Uyğun lüğət növünü seç: Sözün başqa dildəki qarşılığını tapmaq — tərcümə lüğətinin (ikidilli lüğət) vəzifəsidir, izahlı və ya orfoqrafiya lüğəti deyil.
- 3Addım 3 — Nəticə: Şagird Azərbaycanca-ingiliscə tərcümə lüğətinə baxmalıdır.
Lüğətdə söz axtararkən əvvəlcə sözün ilk hərfini, sonra ardıcıl hərfləri müqayisə et — bu, axtarışı sürətləndirir.
Ümumi xəta: bütün lüğətlərin eyni məlumatı verdiyini düşünmək. İzahlı lüğət mənanı, orfoqrafiya lüğəti yazılışı, tərcümə lüğəti isə başqa dildəki qarşılığı göstərir — bunlar fərqli məqsədlər daşıyır.
Əlifba sırasında sözün yalnız ilk hərfinə baxmaq kifayət deyil — əgər iki sözün ilk hərfi eynidirsə, ikinci (sonra üçüncü) hərflər müqayisə olunmalıdır.
Lüğətdə hər sözün başında qalın hərflərlə yazılan hissə baş söz adlanır — bu, məhz axtardığın sözdür.
Qaydalar
- 1Lüğətdə sözlər əlifba sırası ilə (baş söz kimi) yerləşdirilir.
- 2İzahlı lüğətdə sözün mənasını, orfoqrafiya lüğətində düzgün yazılışını, tərcümə lüğətində isə başqa dildəki qarşılığını tapmaq olar.
- 3Sözləri əlifba sırasına düzərkən əvvəlcə birinci hərflər, bərabərdirsə ikinci (sonra üçüncü) hərflər müqayisə olunur.
- 4Tərcümə lüğəti ikidillidir — bir dildəki sözün digər dildəki qarşılığını göstərir.
- 5Baş söz adətən qalın (qara) hərflərlə yazılır ki, lüğətdə asan tapılsın.
- 6Lüğətdən düzgün istifadə söz ehtiyatını artırmağa və düzgün yazı bacarığını inkişaf etdirməyə kömək edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir