Sinonimlər və antonimlər
Yaxınmənalı və əksmənalı sözlər.
Azərbaycan dilində eyni fikri müxtəlif sözlərlə ifadə etmək mümkündür. Yazılışı və səslənişi fərqli, lakin mənası eyni və ya bir-birinə çox yaxın olan sözlərə sinonim deyilir; məsələn, «gözəl», «qəşəng» və «göyçək» sözləri eyni mənanı — xoş görünüşü — bildirir. Üç və ya daha çox sinonim sözdən ibarət sıraya sinonim cərgəsi deyilir. Sinonimlər nitqi zənginləşdirir və mətndə eyni sözün təkrarlanmasının qarşısını alır. Buna əks olaraq, mənaca bir-birinə tamamilə zidd olan sözlərə antonim deyilir; məsələn, «böyük–kiçik», «isti–soyuq», «gecə–gündüz», «dost–düşmən», «açıq–qapalı» sözləri antonim cütləridir. Antonimlər əşyanın, hadisənin və ya hərəkətin əks xüsusiyyətini vurğulamaq üçün işlədilir. Sinonim və antonimləri düzgün müəyyən etmək üçün sözün mətndəki mənasını diqqətlə nəzərdən keçirmək lazımdır.
Əsas terminlər
| Sinonim cərgəsi | Ümumi məna |
|---|---|
| gözəl, qəşəng, göyçək | Görünüşcə xoş, cazibədar |
| iri, böyük, yekə, nəhəng | Ölçücə çox olan |
| cəsur, igid, qoçaq | Qorxu bilməyən, mərd |
| sürətli, cəld, iti | Tez hərəkət edən |
Sinonim cərgəsində üç və ya daha çox söz eyni ümumi mənanı bölüşür.
| Söz | Antonimi | Bildirdiyi əlaqə |
|---|---|---|
| böyük | kiçik | ölçü |
| isti | soyuq | temperatur |
| gecə | gündüz | vaxt |
| dost | düşmən | münasibət |
| açıq | qapalı | vəziyyət |
Antonim cütləri həmişə eyni əlaqə növü (ölçü, temperatur, vaxt və s.) üzrə əks məna bildirir.
- 1Addım 1 — Təkrarlanan sözü tap: «Meşə çox gözəldir. Bu gözəl mənzərəni hamı sevir.» cümlələrində «gözəl» sözü iki dəfə işlənib.
- 2Addım 2 — Uyğun sinonim seç: «Gözəl» sözünün sinonim cərgəsindən (gözəl, qəşəng, göyçək) başqa bir üzv seç: qəşəng.
- 3Addım 3 — Nəticə: «Meşə çox gözəldir. Bu qəşəng mənzərəni hamı sevir.» İndi eyni söz təkrarlanmır, mətn daha rəvan səslənir.
- 1Addım 1 — Cümləni oxu: «Gündüz işləyirik, gecə isə istirahət edirik.»
- 2Addım 2 — Mənaca zidd sözləri tap: «Gündüz» və «gecə» sözləri vaxt baxımından bir-birinə ziddir: gündüz gün işığının olduğu, gecə isə qaranlıq olan vaxtdır.
- 3Addım 3 — Nəticə: «Gündüz–gecə» antonim cütüdür, çünki mənaca tamamilə əksdir.
- 1Addım 1 — Sözü seç: «böyük» sözü üzərində işləyək.
- 2Addım 2 — Sinonimini tap: «böyük» sözünün sinonimi «iri»dir — mənaca demək olar ki eynidir.
- 3Addım 3 — Nəticə: «böyük» sözünün antonimi isə «kiçik»dir — mənaca tam əksdir. Deməli, sinonim yaxınlıq, antonim isə ziddiyyət bildirir.
Sinonimlər mətndə eyni sözün təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün istifadə olunur. Məsələn, «gözəl» sözünü təkrarlamaq əvəzinə «qəşəng» və ya «göyçək» sözlərindən istifadə edə bilərik.
Ümumi xəta: sinonimlərin mütləq eyni mənalı olduğunu düşünmək. Əslində sinonimlər YAXIN mənalıdır, tam eyni deyil — aralarında incə üslub fərqləri ola bilər (məsələn, «yekə» sözü daha çox danışıq dilinə xasdır, «böyük» isə neytraldır).
Sinonim və antonimi qarışdırmaq olmaz: sinonim YAXIN məna, antonim isə ƏKS məna bildirir. Məsələn, «isti» sözünün sinonimi «qızmar»dır, antonimi isə «soyuq»dur — bunlar fərqli əlaqələrdir.
Standart Azərbaycan ədəbi dilinə aid olmayan, başqa dillərdən keçmə sözləri sinonim kimi göstərmək səhvdir. Məsələn, «meşə» sözü əvəzinə «orman» sözündən istifadə etmək düzgün deyil — bu, Azərbaycan ədəbi dilinin sözü deyil.
Qaydalar
- 1Sinonimlər — yazılışı fərqli, mənası eyni və ya yaxın olan sözlərdir. Məsələn: gözəl – qəşəng – göyçək.
- 2Üç və ya daha çox sinonim sözdən ibarət sıra sinonim cərgəsi adlanır.
- 3Antonimlər — mənaca bir-birinə tamamilə zidd olan sözlərdir. Məsələn: böyük – kiçik, isti – soyuq.
- 4Sinonimlər mətndə eyni sözün təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün istifadə olunur.
- 5Hər sözün adətən yalnız bir əsas antonimi olur, sinonim cərgəsinin isə bir neçə üzvü ola bilər.
- 6Sinonim və antonim müəyyən edərkən sözün mətndəki mənasına diqqət etmək lazımdır — sinonim YAXIN, antonim isə ƏKS məna bildirir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir