Alınma sözlər və şəkilçilər
Başqa dillərdən keçən sözlər və şəkilçilər.
Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində həm milli (Azərbaycan mənşəli), həm də başqa dillərdən keçmiş alınma sözlər mövcuddur. Tarixən Azərbaycan xalqının ərəb və fars xalqları ilə uzun müddət mədəni, dini və elmi əlaqələri olduğundan dilimizə çoxlu ərəb-fars mənşəli söz keçmişdir: kitab, məktəb, tələbə, elm, dost bu qəbildəndir. Son əsrlərdə isə texnika, nəqliyyat və idman sahələrində rus dili və Avropa dilləri vasitəsilə yeni sözlər dilimizə daxil olmuşdur: telefon, kompüter, avtobus, futbol bu qrupa aiddir. Sözlərlə yanaşı, bəzi şəkilçilər də başqa dillərdən alınmışdır: -i (elmi, ədəbi, tarixi), -stan (Gülüstan), -dar (silahdar, xəbərdar), bi-/na- (biçarə, naşükür) bunlara misaldır. Alınma şəkilçilər Azərbaycan dilinin öz (milli) şəkilçilərindən — məsələn -lıq, -çı, -sız — fərqli olaraq, adətən yalnız müəyyən, əsasən alınma köklü sözlərlə işlənir. V sinifdə əsas məqsəd bu sözləri və şəkilçiləri tanımaq, onların mənşəyi haqqında ilkin təsəvvür qazanmaqdır — bu, sözün «yanlış» olduğunu göstərmir, sadəcə dilin zənginliyini əks etdirir.
Əsas terminlər
| Mənşə | Nümunə sözlər | İşlənmə sahəsi |
|---|---|---|
| Ərəb-fars mənşəli | kitab, məktəb, tələbə, elm, dost | Təhsil, elm, gündəlik ünsiyyət |
| Rus-Avropa mənşəli | telefon, kompüter, avtobus, futbol | Texnika, nəqliyyat, idman |
Azərbaycan dilinə fərqli tarixi dövrlərdə fərqli dillərdən sözlər keçmişdir.
| Şəkilçi | Mənası / funksiyası | Nümunə |
|---|---|---|
| -i | İsimdən sifət düzəldir, aidiyyat bildirir | elmi, ədəbi, tarixi |
| -stan | Yer, məkan bildirir | Gülüstan |
| -dar | Sahiblik, malik olma bildirir | silahdar, xəbərdar |
| bi- | İnkarlıq (mənfi məna) bildirən ön şəkilçi | biçarə |
| na- | İnkarlıq (mənfi məna) bildirən ön şəkilçi | naşükür |
Bu şəkilçilər ərəb-fars dillərindən keçmişdir; bi- və na- sözün əvvəlinə, -i, -stan, -dar isə sözün sonuna artırılır.
- 1Addım 1 — Sözün mənasını başa düş: «Kitab» — səhifələrdən ibarət, oxumaq üçün istifadə olunan əşyanı bildirir.
- 2Addım 2 — Sözün formasını araşdır: «Kitab» sözü Azərbaycan dilinin öz söz-düzəltmə modelinə (kök + milli şəkilçi) uyğun deyil; bu söz ərəb dilindən olduğu kimi keçmişdir.
- 3Addım 3 — Nəticə çıxar: «Kitab» ərəb mənşəli alınma sözdür.
- 1Addım 1 — Sözü kök və şəkilçiyə ayır: elmi = elm (kök) + -i (şəkilçi)
- 2Addım 2 — Şəkilçinin funksiyasını müəyyən et: -i şəkilçisi isimdən sifət düzəldir və aidiyyat bildirir: elmə aid olan → elmi.
- 3Addım 3 — Nəticə çıxar: -i ərəb mənşəli alınma şəkilçidir; «elmi» sözü «elm» isminə bu şəkilçinin əlavəsi ilə yaranmışdır.
- 1Addım 1 — «Dost» sözünün mənşəyini yoxla: «Dost» fars mənşəli alınma sözdür.
- 2Addım 2 — «Yoldaş» sözünün mənşəyini yoxla: «Yoldaş» = yol (milli kök) + -daş (milli şəkilçi) — Azərbaycan dilinin öz sözüdür, milli sözdür.
- 3Addım 3 — Nəticə çıxar: «Dost» və «yoldaş» yaxın məna bildirsə də, «dost» alınma, «yoldaş» isə milli sözdür.
Sözün mənşəyini öyrənmək üçün izahlı lüğətə baxmaq faydalıdır — orada çox vaxt sözün hansı dildən keçdiyi göstərilir.
Ümumi xəta: «bi-» və «na-» şəkilçilərini Azərbaycan dilinin öz inkar şəkilçisi olan «-sız/-siz» ilə qarışdırmaq. Bi-/na- ərəb-fars mənşəlidir və sözün ƏVVƏLİNƏ artırılır (biçarə, naşükür); -sız/-siz isə milli şəkilçidir və sözün SONUNA artırılır (susuz, evsiz).
Sözün alınma olması onun «səhv» və ya «pis» söz olduğu demək deyil — alınma sözlər əsrlər boyu dilimizə daxil olub və indi dilin lüğət tərkibinin təbii, ayrılmaz hissəsidir.
«-dar» şəkilçisi ilə düzələn sözlər adətən sahiblik və ya malik olma mənası bildirir: silahdar (silah sahibi), xəbərdar (xəbəri olan).
Qaydalar
- 1Alınma sözlər Azərbaycan dilinə başqa dillərdən (ərəb, fars, rus, Avropa dilləri) keçmiş sözlərdir.
- 2Ərəb-fars mənşəli sözlərə misal: kitab, məktəb, tələbə, elm, dost.
- 3Rus-Avropa mənşəli sözlərə misal: telefon, kompüter, avtobus, futbol.
- 4Alınma şəkilçilər: -i (elmi, ədəbi, tarixi), -stan (Gülüstan), -dar (silahdar, xəbərdar), bi-/na- (biçarə, naşükür).
- 5Milli (Azərbaycan mənşəli) sözlər dilimizin öz kökündən yaranmış, alınma sözlərdən fərqlənən sözlərdir.
- 6Sözün alınma yoxsa milli olduğunu müəyyən etmək üçün onun mənasına, formasına və lüğətdəki izahına diqqət etmək lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir