Mürəkkəb sözlərin yazılışı
Bitişik və defislə yazılan mürəkkəb sözlər.
Mürəkkəb söz iki və ya daha çox müstəqil sözün birləşməsindən yaranan sözdür. Azərbaycan dilində mürəkkəb sözlər iki üsulla yazılır: bitişik və ya defislə. Bitişik yazılan mürəkkəb sözlər arasında heç bir işarə olmur; bu sözlər zaman keçdikcə o qədər qaynaşıb birləşir ki, bir tam kimi qəbul edilir. Belə sözlərə misal olaraq gündoğan (gün + doğan), otbiçən (ot + biçən), beşillik (beş + illik), əlüzyuyan, qapıağzı göstərmək olar. Defislə yazılan mürəkkəb sözlər isə iki müstəqil sözdən ibarət olub aralarına qısa xətt (-) qoyulur; bu zaman hər iki hissə öz müstəqilliyini qismən saxlayır. Əks mənalı, yəni antonim (ağ-qara, böyük-kiçik, gec-tez, az-çox, get-gəl) söz cütlərindən yaranan mürəkkəb sözlər defislə yazılır. Yaxın mənalı söz cütlərindən yaranan mürəkkəb sözlər də defislə yazılır.
Məsələn: «O, həmişə doğru-dürüst danışır» cümləsindəki doğru-dürüst sözü mürəkkəb söz olmaqla yaxın mənalı cüt olduğu üçün defislə yazılır.
Əsas terminlər
| Növ | Yazılış | Şərt | Nümunələr |
|---|---|---|---|
| Bitişik yazılan | Aralarında işarə olmur | Hissələr tamamilə qaynaşmışdır | gündoğan, otbiçən, beşillik, əlüzyuyan, qapıağzı, günbatan, suiçən |
| Defislə yazılan | Aralarına (-) qoyulur | Antonim və ya yaxın mənalı cüt | ağ-qara, böyük-kiçik, uzun-qısa, az-çox, gec-tez, doğru-dürüst, get-gəl |
Hər iki növ mürəkkəb sözdür; sadə sözdən fərqli olaraq iki köklü olurlar.
| Növ | Mənası | Nümunələr |
|---|---|---|
| Antonim cüt | Əks mənalı iki söz | ağ-qara, böyük-kiçik, uzun-qısa, yaxşı-pis, gec-tez, az-çox, get-gəl |
| Yaxın/eyni mənalı cüt | Oxşar və ya tamamlayıcı mənalı iki söz | doğru-dürüst, qırmızı-sarı |
Hər iki halda da sözlər arasına defis (-) qoyulur.
| Növ | Tərkib | Nümunə |
|---|---|---|
| Sadə söz | Yalnız kök | ev, dağ, su, doğru |
| Düzəltmə söz | Kök + leksik şəkilçi | evli, dağlıq, oxucu, yazıçı |
| Mürəkkəb söz | İki (və ya daha çox) kök | gündoğan, ağ-qara, beşillik |
Mürəkkəb sözdə mütləq iki kök olur; düzəltmə sözdə isə bir kök + şəkilçi var.
- 1Addım 1 — Hissələrə ayır: gündoğan = gün + doğan (iki müstəqil kök)
- 2Addım 2 — Növünü müəyyənləşdir: Bu iki kök tamamilə qaynaşmışdır; antonim və ya yaxın mənalı cüt deyil.
- 3Addım 3 — Yazılış qaydası: Qaynaşmış mürəkkəb söz olduğu üçün bitişik yazılır: gündoğan (gün doğan və ya gün-doğan — səhvdir).
- 1Addım 1 — Hissələrə ayır: ağ-qara = ağ + qara (iki müstəqil kök)
- 2Addım 2 — Növünü müəyyənləşdir: «ağ» (ağ rəng) və «qara» (qaranlıq rəng) — bunlar əks mənalı, yəni antonim cütdür.
- 3Addım 3 — Yazılış qaydası: Antonim cüt olduğu üçün defislə yazılır: ağ-qara (ağqara və ya ağ qara — səhvdir).
Mürəkkəb sözdə hər zaman iki (və ya daha çox) kök olur. Sadə sözdən fərqli olaraq, mürəkkəb söz bir köklü ola bilməz.
Defis yalnız antonim və ya yaxın mənalı söz cütlərində işlənir. Qaynaşmış mürəkkəb sözlərə (gündoğan, otbiçən, beşillik) defis qoymaq yanlışdır.
Tez-tez edilən səhv: «ağqara» və ya «böyükkiçik» kimi antonim cütləri bitişik yazmaq. Bu sözlər defislə yazılmalıdır: ağ-qara, böyük-kiçik. Eləcə də «gün-doğan» kimi qaynaşmış sözü defislə yazmaq yanlışdır — «gündoğan» bitişik yazılmalıdır.
Tez-tez edilən səhv: mürəkkəb sözün ikinci hissəsini böyük hərflə yazmaq (məsələn, «böyük-Kiçik», «beş İllik»). Cümlənin əvvəlindən başqa heç bir yerdə mürəkkəb sözün hissəsi böyük hərflə yazılmır.
Qaydalar
- 1Mürəkkəb söz iki və ya daha çox müstəqil sözün birləşməsindən yaranır; sadə sözdən fərqli olaraq iki köklü olur.
- 2Qaynaşmış mürəkkəb sözlər (gündoğan, otbiçən, beşillik, əlüzyuyan) bitişik, yəni ara boşluq olmadan yazılır.
- 3Antonim (əks) mənalı söz cütlərindən yaranan mürəkkəb sözlər (ağ-qara, böyük-kiçik, uzun-qısa, gec-tez, az-çox, get-gəl) defislə yazılır.
- 4Yaxın və ya eyni mənalı söz birləşmələrindən yaranan mürəkkəb sözlər (doğru-dürüst kimi) də defislə yazılır.
- 5Mürəkkəb sözü ayrı yazmaq səhvdir: «gün doğan» (iki söz) ilə «gündoğan» (mürəkkəb söz) mənaca fərqlidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir