Cümlə sonunda durğu işarələri
Nöqtə, sual və nida işarələri.
Cümlə bitdikdə sonuna mütləq bir durğu işarəsi qoyulur; bu işarə cümlənin məzmununa və məqsədinə görə seçilir. Bir fikri, hadisəni sadəcə bildirən nəqli cümlələr nöqtə (.) ilə bitir, məsələn: «Bahar gəldi.» Bir şey soruşan sual cümləsi sual işarəsi (?) ilə bitir; bu, adətən sual sözü (kim, nə, hara, niyə, neçə) və ya -mı/-mi şəkilçisi ilə tanınır, məsələn: «Sən nə vaxt gəldin?» Əmr, xahiş, tapşırıq bildirən əmr cümləsi adətən sakit tonda nöqtə (.) ilə yazılır, məsələn: «Kitabı mənə ver.»; lakin güclü, təkidli tonla deyildikdə nida işarəsi (!) ilə yazıla bilər, məsələn: «Kitabı mənə ver!» Güclü hiss (sevinc, təəccüb, qorxu, heyranlıq) bildirən nida cümləsi isə nida işarəsi (!) ilə bitir, məsələn: «Nə gözəl gündür!» Fikir tam bitmədən kəsildikdə, susulduqda və ya davamı olduğunu göstərmək lazım gəldikdə çox nöqtə (...) işlədilir, məsələn: «Bilmirəm, bəlkə də...» Düzgün durğu işarəsini seçmək üçün əvvəlcə cümlənin nə demək istədiyini — bildirmək, soruşmaq, tapşırmaq, yoxsa güclü hiss ifadə etmək — müəyyənləşdirmək, sonra uyğun işarəni qoymaq lazımdır.
Əsas terminlər
| Durğu işarəsi | Nə vaxt işlədilir | Nümunə |
|---|---|---|
| Nöqtə (.) | Bir fikri sadəcə bildirən nəqli cümlənin sonunda | Bahar gəldi. |
| Sual işarəsi (?) | Bir şey soruşan sual cümləsinin sonunda | Bu kitab sənindirmi? |
| Nida işarəsi (!) | Güclü hiss və ya əmr bildirən cümlənin sonunda | Nə gözəl mənzərədir! |
| Çox nöqtə (...) | Fikir bitmədən kəsildikdə və ya davamı olduğunu göstərmək üçün | Bilmirəm, bəlkə də... |
Düzgün işarəni seçmək üçün əvvəlcə cümlənin məzmununa fikir ver.
| Cümlə növü | Əlamət (necə tanınır) | Durğu işarəsi |
|---|---|---|
| Nəqli cümlə | Hadisəni, fikri sadəcə bildirir; sual sözü yoxdur | Nöqtə (.) |
| Sual cümləsi | Kim, nə, hara, niyə, neçə kimi sual sözü və ya -mı/-mi şəkilçisi var | Sual işarəsi (?) |
| Əmr cümləsi | Tapşırıq, əmr, xahiş, çağırış bildirir; sakit tonda nöqtə, güclü, təkidli tonda nida ilə yazılır | Nöqtə (.) və ya nida (!) |
| Nida cümləsi | Güclü hiss (sevinc, təəccüb, qorxu, heyranlıq) ifadə edir | Nida işarəsi (!) |
«Necə» kimi sözlər həmişə sual bildirmir — bəzən heyranlıq gücləndiricisi kimi işlənir (məsələn: «Necə gözəldir!»).
- 1Addım 1 — məzmuna bax: Cümlə bir faktı, gələcək hadisəni sadəcə bildirir; heç nə soruşulmur, güclü hiss ifadə olunmur.
- 2Addım 2 — sual sözü axtar: Cümlədə «kim, nə, hara, niyə, neçə» kimi sual sözü və ya -mı/-mi şəkilçisi yoxdur.
- 3Nəticə: Cümlə nəqli cümlədir → sonuna nöqtə qoyulur: «Sabah bayramdır.»
- 1Addım 1 — «necə» sözünün funksiyasına bax: «Necə + sifət» quruluşunda (burada «necə maraqlıdır») «necə» sözü çox vaxt sual yox, heyranlıq, güclü təsir bildirir.
- 2Addım 2 — tonu təyin et: Cümlə cavab gözləyən sual deyil, romanın nə qədər maraqlı olduğuna heyranlıq bildirir.
- 3Nəticə: Cümlə nida cümləsidir → sonuna nida işarəsi qoyulur: «Bu roman necə maraqlıdır!»
- 1Addım 1 — cümlənin sonuna bax: Fikir tam ifadə olunmayıb; nəsə davam edəcəyi hiss olunur, hekayə açıq qalır.
- 2Addım 2 — digər işarələri yoxla: Nöqtə fikrin tam bitdiyini göstərər, sual işarəsi heç nə soruşulmadığı üçün uyğun deyil, nida da güclü hiss sözü olmadığı üçün uyğun deyil.
- 3Nəticə: Fikir kəsildiyi üçün çox nöqtə (...) işlədilir: «Uşaq bağçaya girdi, ətrafa baxdı, sonra...»
Cümlənin növünü müəyyən etmək üçün əvvəlcə mənasına fikir ver, sonra uyğun durğu işarəsini seç — əks qaydada işləmə (işarəyə görə məna uydurma).
Ümumi xəta: hər sual sözü olan cümləni avtomatik sual cümləsi hesab etmək. Lakin «necə» kimi sözlər bəzən sualdan çox heyranlıq bildirir: «Bu mənzərə necə gözəldir!» — burada «necə» cavab gözləyən sual sözü deyil, gücləndirici sözdür, cümlə nida ilə bitir.
Nəzakətli xahiş bildirən cümlələr həmişə nida ilə bitmir — bəzən sakit tərzdə nöqtə ilə də yazılır: «Zəhmət olmasa, qapını örtün.»
Çox nöqtəni sadəcə yazını «gözəlləşdirmək» üçün əlavə etmə. Çox nöqtə yalnız fikir kəsildikdə, tamamlanmadıqda və ya nədənsə susulduqda işlədilir.
Qaydalar
- 1Nəqli cümlə (bir fikri, hadisəni sadəcə bildirir) → sonda nöqtə (.) qoyulur.
- 2Sual cümləsi (bir şey soruşur; sual sözü və ya -mı/-mi şəkilçisi olur) → sonda sual işarəsi (?) qoyulur.
- 3Əmr, xahiş, tapşırıq bildirən əmr cümləsi adətən sakit tonda nöqtə (.) ilə bitir; güclü, təkidli tonla deyildikdə isə nida işarəsi (!) qoyulur.
- 4Güclü hiss (sevinc, təəccüb, qorxu, heyranlıq) bildirən nida cümləsi → sonda nida işarəsi (!) qoyulur.
- 5Fikir tam bitmədən kəsildikdə və ya davamı olduğunu göstərmək üçün → çox nöqtə (...) işlədilir.
- 6Sakit, nəzakətli tərzdə ifadə olunan xahiş və tapşırıq cümlələri həmişə nida ilə deyil, çox vaxt nöqtə ilə də yazıla bilər.
- 7Cümlənin növünü müəyyən etmək üçün əvvəlcə məzmununa (nə demək istədiyinə), sonra uyğun durğu işarəsinə fikir ver.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir