Kök və şəkilçi. Leksik və qrammatik şəkilçilər
Sözü kök və şəkilçiyə ayırma; ilkin forma.
Hər söz iki hissəyə bölünür: kök və şəkilçi. Kök sözün dəyişməyən əsas hissəsidir — sözün əsas mənasını daşıyır və şəkilçilər çıxarıldıqdan sonra qalan hissədir. Şəkilçi isə kökə qoşulan, onu dəyişdirən hissədir; şəkilçilər kökün əvvəlinə deyil, ancaq sonuna qoşulur. Sözün başlanğıc forması (ilkin forması) — bu, heç bir şəkilçi qoşulmamış, kökün özüdür; sözü şəkilçisindən ayıraraq onun ən sadə halına gətirdikdə başlanğıc formaya çatırıq.
Məsələn, «evlər» sözündə «ev» kök, «-lər» isə şəkilçidir; «ev» eyni zamanda sözün başlanğıc formasıdır. Şəkilçi olmayan sözlər artıq öz başlanğıc formasındadır. Sözün köküni tapmaq üçün şəkilçiləri ardıcıl çıxarmalı, qalan hissə dəyişmirsə, bu, kökdür. Məsələn, «dağlara» sözündə «-lara» şəkilçisini çıxarsaq «dağ» kökü qalır — bu, eyni zamanda sözün başlanğıc formasıdır. Şəkilçilər öz vəzifəsinə görə iki əsas növə bölünür: leksik (söz düzəldici) şəkilçilər kökə qoşularaq YENİ söz əmələ gətirir və sözün mənasını dəyişir — məsələn, «meşə» kökünə «-çi» şəkilçisi qoşulanda «meşəçi» (peşə bildirən yeni söz) yaranır; qrammatik (söz dəyişdirici) şəkilçilər isə sözün əsas mənasını dəyişmir, yalnız onun qrammatik formasını (cəm, hal, mənsubiyyət və s.) bildirir — məsələn, «ev» kökünə «-lər» şəkilçisi qoşulanda yeni söz yaranmır, sadəcə «evlər» eyni sözün cəm formasıdır. Bu dərsdə əsasən qrammatik şəkilçilər (cəm, hal, mənsubiyyət) üzərində dayanılır.
Əsas terminlər
| Söz | Kök | Şəkilçi(lər) | Başlanğıc forma |
|---|---|---|---|
| evlər | ev | -lər | ev |
| kitabda | kitab | -da | kitab |
| dağlara | dağ | -lar, -a | dağ |
| uşaqların | uşaq | -lar, -ın | uşaq |
| dostlarıma | dost | -lar, -ım, -a | dost |
| müəllimlərimizə | müəllim | -lər, -imiz, -ə | müəllim |
| su | su | — | su |
Şəkilçilər çıxarıldıqdan sonra qalan hissə həm kök, həm də başlanğıc formadır.
| Söz | Kök | 1-ci şəkilçi | 2-ci şəkilçi | 3-cü şəkilçi | Cəmi |
|---|---|---|---|---|---|
| torpaqların | torpaq | -lar (cəm) | -ın (hal) | — | 2 |
| otaqlarda | otaq | -lar (cəm) | -da (hal) | — | 2 |
| uşaqlarınızdan | uşaq | -lar (cəm) | -ınız (mənsubiyyət) | -dan (hal) | 3 |
| çiçəklərimizdən | çiçək | -lər (cəm) | -imiz (mənsubiyyət) | -dən (hal) | 3 |
| şəhərlərimizin | şəhər | -lər (cəm) | -imiz (mənsubiyyət) | -in (hal) | 3 |
| qapı | qapı | — | — | — | 0 |
Hər şəkilçi ayrıca sayılır; «-lərimizə» kimi görünən birləşmə əslində bir neçə şəkilçidir.
| Xüsusiyyət | Kök | Şəkilçi |
|---|---|---|
| Sözün mənası | Leksik mənasını daşıyır | Öz başına mənası yoxdur |
| Dəyişkənlik | Dəyişməz (sabit qalır) | Dəyişkəndir |
| Mövqe | Sözün əsası | Kökün yalnız sonuna qoşulur |
| Ayrılıqda işlənmə | Bəzən işlənir (məs. «ev») | Heç vaxt ayrılıqda işlənmir |
| Nümunə | ev, kitab, dağ | -lər, -da, -ın, -ım |
Şəkilçi ayrılıqda yazılsa belə məna bildirmir; kök isə sözün əsas mənasını verir.
- 1Addım 1: Sözü yaz: müəllimlərimizə
- 2Addım 2: Sonuncu şəkilçini çıxar: «-ə» yönlük hal şəkilçisidir → müəllimlərimiz qalır
- 3Addım 3: Növbəti şəkilçini çıxar: «-imiz» mənsubiyyət şəkilçisidir → müəllimlər qalır
- 4Addım 4: Növbəti şəkilçini çıxar: «-lər» cəm şəkilçisidir → müəllim qalır
- 5Addım 5: Nəticə: Kök: «müəllim». Şəkilçilər: «-lər», «-imiz», «-ə» — cəmi 3 şəkilçi. Başlanğıc forma: «müəllim».
- 1Verilən söz: dostlarıma
- 2«-a» yönlük hal şəkilçisini çıxar: dostlarım qalır
- 3«-ım» mənsubiyyət şəkilçisini çıxar: dostlar qalır
- 4«-lar» cəm şəkilçisini çıxar: dost qalır
- 5Nəticə: Başlanğıc forma: «dost». Məsələn, «dostlarım» hələ şəkilçilidir — başlanğıc forma deyil.
Şəkilçi Azərbaycan dilində yalnız kökün SONUNA qoşulur. Heç bir şəkilçi kökün əvvəlinə və ya ortasına daxil olmur.
Tələbələrin çox səhv etdiyi yer: «kitabım» sözünü «kitabımda» sözünün kökü saymaq. «-ım» mənsubiyyət şəkilçisidir — kök yalnız «kitab»dır. Bütün şəkilçilər ardıcıl çıxarılmalıdır.
Başlanğıc formanı «cəm forması» ilə qarışdırmaq çox yayılmış səhvdir. «dağlar» — bu başlanğıc forma DEYİL, «-lar» cəm şəkilçisi daşıyır. Başlanğıc forma şəkilçisiz «dağ»dır.
«-lərimizə» kimi görünən birləşmə bir şəkilçi deyil, üç ayrı şəkilçidir: «-lər» (cəm) + «-imiz» (mənsubiyyət) + «-ə» (hal). Şəkilçiləri ardıcıl saymaq lazımdır.
Qaydalar
- 1Kök sözün dəyişməyən əsas hissəsidir; sözün leksik mənasını daşıyır.
- 2Şəkilçi kökə sondan qoşulur; ayrılıqda işlənmir.
- 3Sözün başlanğıc (ilkin) forması heç bir şəkilçi qoşulmamış kökdür.
- 4Kökü tapmaq üçün bütün şəkilçilər çıxarılır; qalan hissə kökdür.
- 5Şəkilçilər çıxarıldıqda söz mənasını itirsə, kök həmin hissədir (məs. «evdə» → «ev»).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir