Çoxmənalı sözlər. Omonimlər
Əlaqəli çox məna və eyniyazılışlı fərqli sözlər.
Azərbaycan dilində bəzi sözlərin bir yox, bir neçə mənası olur. Bu sözlər iki fərqli qrupa aiddir və şagirdlər onları tez-tez qarışdırır: çoxmənalı sözlər və omonimlər. Çoxmənalı söz — bir sözün öz əsas mənasından yaranan, bir-biri ilə MƏNACA BAĞLI olan bir neçə mənasıdır; məsələn, «baş» sözü insan bədəninin başını, dağın yuxarı hissəsini (dağın başı) və işin başlanğıcını (işin başı) bildirir — bu mənaların hamısı «yuxarı, əsas hissə» ideyası ilə bağlıdır. Omonim isə yazılışı və tələffüzü tamamilə eyni olan, lakin mənaları arasında HEÇ BİR ƏLAQƏ olmayan, əslində fərqli sözlərdir; məsələn, «yaz» sözü həm ilin fəslini (bahar), həm də «yazmaq» felinin əmr formasını bildirir — bu iki məna arasında heç bir bağlılıq yoxdur, sadəcə təsadüfən eyni cür yazılır. Çoxmənalı sözlə omonimi ayırd etmək üçün əsas sual budur: bu mənalar bir-biri ilə bağlıdırmı, yoxsa tamam ayrı-ayrı anlayışlardırmı? Əgər mənalar arasında oxşarlıq və ya məntiqi əlaqə varsa — çoxmənalılıqdır; əlaqə yoxdursa — omonimlikdir. Lüğətlərdə çoxmənalı sözün bütün mənaları bir məqalədə, nömrələnərək verilir, omonimlər isə ayrı-ayrı sözlər kimi, ayrı-ayrı məqalələrdə göstərilir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Çoxmənalı söz | Omonim |
|---|---|---|
| Mənalar arasında əlaqə | Var — bağlıdır | Yoxdur — tam ayrıdır |
| Sözlərin sayı | Bir söz, bir neçə məna | Əslində iki (və ya daha çox) fərqli söz |
| Lüğətdə göstərilməsi | Bir məqalədə, nömrələnərək | Ayrı-ayrı məqalələrdə |
| Nümunə | baş (insan başı, dağın başı, işin başı) | yaz (fəsil) – yaz (əmr, yazmaq) |
Əsas fərq — mənalar arasında əlaqənin olub-olmamasıdır.
| Söz | Növ | Mənalar |
|---|---|---|
| baş | çoxmənalı | insan başı; dağın başı; işin başı |
| göz | çoxmənalı | insan gözü; bulağın gözü; iynənin gözü |
| qol | çoxmənalı | bədən üzvü; paltarın qolu; idarənin qolu |
| yaz | omonim | ilin fəsli (bahar); yazmaq felinin əmr forması |
| at | omonim | heyvan; atmaq felinin əmr forması |
| üz | çoxmənalı + omonim | sifət / üst qat (çoxmənalı, bağlı); üzmək felinin əmri (omonim, əlaqəsiz) |
«Üz» sözü göstərir ki, çoxmənalılıq və omonimlik eyni sözdə birləşə bilər.
- 1Addım 1 — Birinci cümlə: «Uşağın başı ağrıyır.» — Burada «baş» insanın bədən üzvüdür (əsas məna).
- 2Addım 2 — İkinci cümlə: «Dağın başı qarla örtülüdür.» — Burada «baş» dağın yuxarı hissəsini bildirir (məcazi məna).
- 3Addım 3 — Üçüncü cümlə: «İşin başında dayanmışıq.» — Burada «baş» işin başlanğıcını bildirir (məcazi məna).
- 4Nəticə: Bu üç məna bir-biri ilə bağlıdır — hamısı «yuxarı, əsas hissə» ideyasına əsaslanır. Buna görə «baş» çoxmənalı sözdür, omonim deyil.
- 1Addım 1 — Birinci cümlə: «Yaz gələndə ağaclar çiçəkləyir.» — Burada «yaz» ilin fəslini (bahar) bildirir.
- 2Addım 2 — İkinci cümlə: «Dəftərinə adını yaz!» — Burada «yaz» «yazmaq» felinin əmr formasıdır.
- 3Addım 3 — Əlaqəni yoxla: Fəsil adı ilə «yazmaq» əməli arasında heç bir məna əlaqəsi yoxdur — bunlar tamamilə fərqli anlayışlardır, sadəcə təsadüfən eyni cür yazılır.
- 4Nəticə: «Yaz» sözü omonimdir, çünki iki mənanın arasında əlaqə yoxdur; bunlar əslində iki ayrı sözdür.
- 1Addım 1 — Birinci cümlə: «Qız aynada öz üzünə baxdı.» — Burada «üz» insanın sifətini bildirir.
- 2Addım 2 — İkinci cümlə: «Xalçanın üzü çox gözəl toxunmuşdur.» — Burada «üz» əşyanın üst qatını, görünən səthini bildirir. Bu məna sifət mənası ilə bağlıdır (hər ikisi «görünən üst tərəf» deməkdir) — bu iki məna arasında çoxmənalılıq var.
- 3Addım 3 — Üçüncü cümlə: «Çayda yaxşı üz!» — Burada «üz» «üzmək» felinin əmr formasıdır. Bu məna əvvəlki iki mənadan tamam fərqlidir, heç bir əlaqəsi yoxdur — bu isə omonimdir.
- 4Nəticə: «Üz» sözündə HƏM çoxmənalılıq (sifət və üst qat mənaları bir-biri ilə bağlıdır), HƏM DƏ omonimlik (üzmək felinin əmri onlarla əlaqəsizdir) var. Bu, iki hadisənin eyni sözdə birləşə biləcəyini göstərir.
Çoxmənalı sözlə omonimi ayırmaq üçün özünə sual ver: «Bu iki məna arasında hər hansı bir oxşarlıq və ya bağlılıq varmı?» Cavab «bəli»dirsə — çoxmənalılıq; «xeyr»dirsə — omonimlikdir.
Ən geniş yayılmış səhv — HƏR eyni yazılan sözü avtomatik omonim saymaq. Əslində əksər hallarda bu, çoxmənalılıqdır, çünki mənalar bir-biri ilə bağlıdır. Omonim sayılması üçün mənalar arasında HEÇ BİR əlaqə olmamalıdır. Məsələn, «göz» sözünün bütün mənaları (insan gözü, bulağın gözü, iynənin gözü) bir-biri ilə bağlıdır — bu omonim deyil, çoxmənalı sözdür.
Omonimləri təkcə lüğətdəki mənasına görə deyil, işləndiyi CÜMLƏYƏ (kontekstə) görə tanı. Tək bir söz kontekstdən kənar verildikdə hansı mənada işləndiyini bilmək mümkün olmaya bilər.
Bir çox omonim cütü isim ilə felin əmr forması arasında yaranır: at (heyvan) – at! (atmaq felinin əmri); üz (sifət) – üz! (üzmək felinin əmri); yaz (fəsil) – yaz! (yazmaq felinin əmri).
Qaydalar
- 1Çoxmənalı söz — bir sözün bir-biri ilə MƏNACA BAĞLI olan bir neçə mənasıdır: baş (insan başı → dağın başı → işin başı).
- 2Omonim — yazılışı və tələffüzü eyni, lakin mənaları arasında HEÇ BİR ƏLAQƏ olmayan, əslində fərqli sözlərdir: yaz (fəsil) – yaz (əmr, yazmaq felindən).
- 3Fərqi müəyyən etmək üçün sual ver: bu mənalar bir-biri ilə bağlıdırmı? Bağlıdırsa — çoxmənalılıq; bağlı deyilsə — omonimlik.
- 4Lüğətdə çoxmənalı sözün bütün mənaları bir sözün altında nömrələnərək verilir; omonimlər isə ayrı-ayrı sözlər kimi göstərilir.
- 5Çox vaxt omonim cütü isim ilə felin əmr forması arasında yaranır: at (isim, heyvan) – at (fel əmri, atmaq); üz (isim, sifət) – üz (fel əmri, üzmək).
- 6Bir sözün öz daxilində bir neçə bağlı məna ola bilər (çoxmənalılıq) və HƏM DƏ eyni zamanda başqa, tamam əlaqəsiz bir sözlə omonim təşkil edə bilər — bu iki hadisə eyni sözdə birləşə bilər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir