Sözün həqiqi və məcazi mənası
Birbaşa məna və obrazlı (köçürülmüş) məna.
Hər sözün dildə ilk yarandığı, lüğətdə göstərilən əsas mənası var; bu, əşyanın, hadisənin və ya əlamətin öz adını birbaşa bildirən mənadır və həqiqi məna adlanır. Bəzən söz öz həqiqi mənasından imtina etmədən, əşyalar arasındakı oxşarlıq və ya əlaqə əsasında yeni, obrazlı mənada da işlədilir; bu isə məcazi məna (obrazlı və ya köçürülmüş məna) adlanır.
Məsələn, «dəmir» sözü «dəmir qapı» birləşməsində metalın öz adını (həqiqi məna), «dəmir iradə» birləşməsində isə möhkəmlik, sarsılmazlıq keyfiyyətini (məcazi məna) bildirir. Sözün hansı mənada işləndiyini müəyyən etmək üçün onun tək özünə deyil, daxil olduğu söz birləşməsinə və ya cümləyə — yəni kontekstə — baxmaq lazımdır. Məcazi məna daha çox bədii dildə, şeirdə və nağılda təsviri canlandırmaq, obrazlılıq yaratmaq üçün işlədilir. Unutma: eyni söz bir cümlədə həqiqi, başqa cümlədə isə məcazi mənada ola bilər — bunu ancaq mətndən görmək mümkündür.
Əsas terminlər
| Söz birləşməsi | Məna növü | İzah |
|---|---|---|
| dəmir qapı | həqiqi | Qapı metaldan (dəmirdən) hazırlanıb |
| dəmir iradə | məcazi | Möhkəm, sarsılmaz xarakter |
| şirin çay | həqiqi | Çayın dadı şirindir |
| şirin söz | məcazi | Xoş, mehriban söz |
| qızıl üzük | həqiqi | Üzük qızıl metaldan hazırlanıb |
| qızıl əllər | məcazi | Bacarıqlı, mahir əllər |
| ağır daş | həqiqi | Daşın çəkisi böyükdür |
| ağır xəstə | məcazi | Vəziyyəti ciddi olan xəstə |
Eyni söz fərqli söz birləşmələrində həm həqiqi, həm də məcazi mənada işlənə bilər.
| Söz birləşməsi | Məna növü |
|---|---|
| daş divar | həqiqi |
| daş ürək | məcazi |
| isti su | həqiqi |
| isti qarşılama | məcazi |
| yumşaq yastıq | həqiqi |
| yumşaq xasiyyət | məcazi |
Kontekstə görə məna dəyişir: əşyaya aiddirsə tez-tez həqiqi, insan xarakterinə/hissinə aiddirsə çox vaxt məcazidir.
- 1Addım 1 — Birinci cümləni oxu: «Uşaq dəmir qapını açdı.» — «dəmir» sözü qapıya aiddir; qapı metaldan hazırlanmış əşyadır.
- 2Addım 2 — Birinci cümlədəki mənanı müəyyən et: «Dəmir» burada metalın öz adını bildirir — bu, sözün lüğəti, həqiqi mənasıdır.
- 3Addım 3 — İkinci cümləni oxu: «O, dəmir iradəyə malikdir.» — «iradə» mücərrəd anlayışdır, metal ola bilməz.
- 4Addım 4 — Nəticə: «Dəmir» burada «möhkəm, sarsılmaz» mənasında obrazlı işlənib — bu, məcazi mənadır.
- 1Addım 1 — Birinci cümləni oxu: «Anam mənə qızıl üzük hədiyyə etdi.» — «qızıl» üzüyə aiddir; üzük qiymətli metaldan hazırlanıb.
- 2Addım 2 — Birinci cümlədəki mənanı müəyyən et: «Qızıl» burada metalın öz adını bildirir — həqiqi məna.
- 3Addım 3 — İkinci cümləni oxu: «Dülgərin qızıl əlləri var, hər şeyi bacarır.» — əllər insan üzvüdür, metal ola bilməz.
- 4Addım 4 — Nəticə: «Qızıl» burada «çox bacarıqlı, mahir» mənasında işlənib — məcazi məna. Eyni söz kontekstdən asılı olaraq fərqli mənalarda ola bilər.
- 1Addım 1 — Birinci cümləni oxu: «Fəhlə ağır daşı çiynində daşıyırdı.» — «ağır» daşın çəkisini bildirir; çəki fiziki xüsusiyyətdir.
- 2Addım 2 — Birinci cümlədəki mənanı müəyyən et: Bu, sözün həqiqi mənasıdır — «ağır» real çəkini bildirir.
- 3Addım 3 — İkinci cümləni oxu: «Xəstəxanada ağır xəstələr var idi.» — xəstəlik fiziki cisim deyil, çəkisi ola bilməz.
- 4Addım 4 — Nəticə: «Ağır» burada «ciddi, təhlükəli» mənasında işlənib — məcazi məna. Qayda: söz konkret əşyaya aiddirsə tez-tez həqiqi, mücərrəd anlayışa aiddirsə çox vaxt məcazi olur.
Sözün məcazi mənada işlənib-işlənmədiyini yoxlamaq üçün özündən soruş: «Bu söz burada əşyanın öz mənasında, yoxsa başqa bir keyfiyyəti bildirmək üçün işlənib?»
Ümumi xəta — hər hansı gözəl, obrazlı səslənən sözü avtomatik məcazi saymaq. Amma «şirin çay» kimi söz birləşmələrində söz öz həqiqi mənasında işlənir, sadəcə mövzu gözəl səslənir. Məcazi məna üçün mütləq mənanın başqa əşya və ya anlayışa keçməsi lazımdır.
Bir sözün yalnız bir mənası olduğunu düşünmək səhvdir — əksər sözlərin özündə həm həqiqi, həm də bir və ya bir neçə məcazi mənası ola bilər.
Məcazi məna həmişə oxşarlıq və ya əlaqəyə əsaslanır: «dəmir» metaldan möhkəmliyi, «qızıl» metaldan qiymətliliyi, «şirin» dadın xoşluğunu obrazlı mənaya köçürür.
Qaydalar
- 1Həqiqi məna — sözün lüğətdəki ilkin, əsas, birbaşa mənasıdır; əşyanın, hadisənin öz adını bildirir.
- 2Məcazi məna — sözün oxşarlıq və ya əlaqə əsasında başqa əşya və ya anlayışa keçirilən obrazlı mənasıdır.
- 3Sözün həqiqi, yoxsa məcazi mənada işləndiyini yalnız kontekstdən (söz birləşməsi, cümlə) müəyyən etmək olar.
- 4Məcazi məna bədii dildə təsviri gücləndirmək və obrazlılıq yaratmaq üçün işlədilir.
- 5Eyni söz müxtəlif söz birləşmələrində fərqli mənada ola bilər: bir yerdə həqiqi, başqa yerdə məcazi.
- 6Məcazi mənada işlənən söz çox vaxt mücərrəd anlayışa (iradə, ürək, zəka və s.) aid edilir, çünki belə anlayışlar əşyanın fiziki xüsusiyyətini (çəki, rəng, dad) hərfi mənada daşıya bilməz.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir