Leksik və qrammatik məna
Sözün lüğəvi mənası və qrammatik mənası.
Hər sözün iki cür mənası ola bilər: leksik məna və qrammatik məna. Leksik məna sözün kökündə daşıdığı, lüğətdə izah olunan həqiqi mənadır — əşyanın, əlamətin və ya hərəkətin adını bildirir.
Məsələn, «kitab» sözü çap olunmuş yazılı əsəri, «qaçmaq» sözü isə sürətli hərəkəti bildirir — bu, onların leksik mənasıdır. Qrammatik məna isə sözün kökünə şəkilçi əlavə olunduqda yaranan, kəmiyyət, hal, mənsubiyyət və ya zaman kimi əlavə mənadır. Məsələn, «kitablar» sözündə kök «kitab» leksik mənanı, -lar şəkilçisi isə cəmlik (çoxluq) bildirən qrammatik mənanı ifadə edir. Müstəqil mənalı sözlərin (isim, sifət, fel və s.) həm leksik, həm qrammatik mənası var; köməkçi sözlərin (qoşma, bağlayıcı) isə öz leksik mənası yoxdur, onlar yalnız qrammatik vəzifə daşıyır — sözləri və cümlələri bir-birinə bağlayır. Bu fərqi bilmək sözün quruluşunu və cümlədəki funksiyasını düzgün başa düşməyə kömək edir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Leksik məna | Qrammatik məna |
|---|---|---|
| Harada yerləşir? | Kökdə (sözün özündə) | Şəkilçidə |
| Nəyi bildirir? | Əşya, əlamət, hərəkət adını | Kəmiyyət, hal, mənsubiyyət, zaman |
| Nümunə | kitab — çap olunmuş əsər | -lar — cəmlik (kitablar) |
| Sabitlik | Şəkilçi dəyişsə də əsasən sabit qalır | Şəkilçi dəyişdikcə dəyişir |
Leksik məna kökdə, qrammatik məna isə şəkilçidə yerləşir.
| Söz forması | Kök (leksik məna) | Şəkilçi (qrammatik məna) |
|---|---|---|
| gəldi | gəl — gəlmək hərəkəti | -di — keçmiş zaman |
| kitabım | kitab — çap olunmuş əsər | -ım — mənsubiyyət (mənə aid) |
| evdə | ev — yaşayış yeri | -də — yerlik hal |
| uşaqlar | uşaq — kiçik yaşlı insan | -lar — cəmlik |
Hər sözdə kök leksik mənanı, ona artırılan şəkilçi isə qrammatik mənanı bildirir.
- 1Addım 1 — Kökü tap: «Meşələrdə» sözünün kökü «meşə»dir. Kök sözün leksik mənasını daşıyır: meşə — ağaclarla örtülü geniş sahə.
- 2Addım 2 — Şəkilçiləri ayır: Kökdən sonra iki şəkilçi gəlir: -lər (cəmlik) və -də (yerlik hal).
- 3Addım 3 — Qrammatik mənaları müəyyən et: -lər şəkilçisi cəmlik (çoxluq) qrammatik mənasını, -də şəkilçisi isə yerlik hal (harada?) qrammatik mənasını bildirir.
- 4Nəticə: «Meşələrdə» sözü: leksik məna — meşə (ağaclıq sahə); qrammatik məna — cəmlik (-lər) + yerlik hal (-də).
- 1Addım 1 — Cümləni oxu: «Ana ilə qız bazarda alma aldı.» cümləsindəki sözləri təhlil et.
- 2Addım 2 — Müstəqil sözləri tap: «Ana», «qız», «bazarda», «alma», «aldı» sözlərinin hər birinin öz leksik mənası var — bunlar müstəqil sözlərdir.
- 3Addım 3 — Köməkçi sözü tap: «İlə» sözü qoşmadır. Onun öz leksik mənası yoxdur — o, yalnız «ana» və «qız» sözlərini bir-birinə bağlamaq qrammatik vəzifəsini yerinə yetirir.
- 4Nəticə: Cümlədə 5 müstəqil söz (leksik və qrammatik məna daşıyan) və 1 köməkçi söz («ilə» — yalnız qrammatik vəzifəli) var.
- 1Addım 1 — Kökü tap: «Uşaqların» sözünün kökü «uşaq»dır — leksik məna: kiçik yaşlı insan.
- 2Addım 2 — Birinci şəkilçini ayır: -lar şəkilçisi kökdən sonra gəlir və cəmlik (çoxluq) qrammatik mənasını bildirir: uşaqlar.
- 3Addım 3 — İkinci şəkilçini ayır: -ın şəkilçisi «uşaqlar»dan sonra gəlir və yiyəlik hal qrammatik mənasını bildirir (kimin? — uşaqların).
- 4Nəticə: «Uşaqların» sözündə 1 leksik məna (uşaq) və 2 qrammatik məna (cəmlik -lar, yiyəlik hal -ın) birləşmişdir.
Kökü tapmaq üçün sözdən bütün şəkilçiləri ata-ata get, sonda qalan hissə kökdür və leksik mənanı daşıyır. Kök şəkilçisiz belə mənalı olmalıdır.
Ümumi xəta: şəkilçinin özünün ayrıca leksik mənası olduğunu düşünmək. Şəkilçi tək başına heç nəyi ifadə etmir, o yalnız kökə əlavə olunduqda qrammatik məna yaradır — məsələn, «-lar» tək başına heç bir əşya bildirmir, yalnız kökə calandıqda cəmlik göstərir.
Qoşma və bağlayıcıları (ilə, üçün, və, amma və s.) müstəqil söz zənn etmə. Bunların öz leksik mənası yoxdur, onlar cümlədə yalnız qrammatik vəzifə — sözləri və ya cümlələri bağlamaq — yerinə yetirir.
Bəzən eyni kökə fərqli şəkilçilər artırıldıqda leksik mənanın da dəyişdiyi düşünülür. Əslində leksik məna (kökün mənası) sabit qalır, yalnız qrammatik məna (kəmiyyət, hal və s.) dəyişir: «ev», «evlər», «evdə», «evdən» sözlərinin hamısında kök «ev» eyni leksik mənanı — yaşayış yeri — daşıyır.
Qaydalar
- 1Leksik məna — sözün lüğətdə verilən, əşya/əlamət/hərəkət bildirən əsl mənasıdır və kökdə yerləşir.
- 2Qrammatik məna — kökə şəkilçi artırılması ilə yaranan əlavə mənadır: kəmiyyət (-lar/-lər), hal (-da/-dan və s.), mənsubiyyət (-ım/-in və s.), zaman (-dı, -acaq və s.).
- 3Bir sözdə leksik məna kökdə, qrammatik məna isə şəkilçidə yerləşir: kitab-lar-da → kitab (leksik) + lar (cəm, qrammatik) + da (yerlik hal, qrammatik).
- 4Müstəqil mənalı nitq hissələri (isim, sifət, say, əvəzlik, fel, zərf) həm leksik, həm qrammatik məna daşıyır.
- 5Köməkçi sözlər (qoşma, bağlayıcı) öz leksik mənasına malik deyil, yalnız qrammatik vəzifə yerinə yetirir — sözləri/cümlələri bağlayır.
- 6Eyni kökə fərqli şəkilçilər artırıldıqda leksik məna sabit qalır, lakin qrammatik məna dəyişir: ev — evlər — evdə — evdən.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir