Qoşa samitlə bitən təkhecalı sözlər
Haqq, sirr, hiss, fənn tipli sözlərin yazılışı.
Azərbaycan dilində bəzi təkhecalı sözlər sonda qoşa samitlə yazılır. Bu sözlər adətən ərəb mənşəli olub dilimizdə geniş işlənir: haqq, sirr, hiss, fənn, hədd, küll, sədd, xətt, zənn — bunların hamısı sonda iki eyni samitə malikdir. Yalın halda bu sözlərdə qoşa samit mütləq qorunmalıdır, çünki qoşa samit sözün düzgün mənasını göstərir: «hak» ilə «haqq» (düzgünlük, pay) fərqli məna daşıyır. Bu sözlərə SAİTLƏ başlayan şəkilçi artırıldıqda qoşa samitin hər iki hərfi tam saxlanır: haqq → haqqım, haqqında; sirr → sirri; hiss → hissim; fənn → fənni; xətt → xətti. Lakin SAMİTLƏ başlayan şəkilçi (məsələn, -lar/-lər, -dan/-dən, -sız/-siz) artırıldıqda qoşa samitlərdən biri düşür: fənn → fənlər, sirr → sirlər, xətt → xətdən, haqq → haqsız, hiss → hislər. «Hiss» sözünə -siz şəkilçisi qoşulduqda da kökdəki «s»-lərdən biri düşür (hissiz). Beləliklə, şəkilçinin sait və ya samitlə başlamasına diqqət etmək lazımdır.
Məsələn, «Bu onun haqqıdır» cümləsindəki «haqqı» sözü saitlə başlayan şəkilçi aldığı üçün sonda iki «q» hərfiylə yazılır, çünki əsas söz «haqq» qoşa samitlidir.
Əsas terminlər
| Söz | Qoşa samit | Mənası |
|---|---|---|
| haqq | doğruluq, pay | |
| sirr | rr | gizli şey |
| hiss | ss | duyğu |
| fənn | nn | elm sahəsi, dərs |
| hədd | dd | sərhəd, son |
| xətt | tt | cizgi, sıra |
| zənn | nn | güman, fikir |
| küll | ll | bütün, hamı |
Bu sözlərin hamısı ərəb mənşəlidir və yalın halda mütləq qoşa samitlə yazılır.
| Şəkilçi növü | Qoşa samitin taleyi | Nümunə |
|---|---|---|
| Saitlə başlayan (-ım, -in, -i, -ında, -imiz...) | Qoşa samit TAM SAXLANIR | haqq + -ım → haqqım; sirr + -in → sirrin; fənn + -i → fənni; xətt + -in → xəttin |
| Samitlə başlayan (-lar/-lər, -dan/-dən, -sız/-siz...) | Qoşa samitin BİRİ DÜŞÜR | fənn + -lər → fənlər; sirr + -dən → sirdən; haqq + -sız → haqsız; xətt + -dən → xətdən |
| hiss + -lər (samitlə başlayan) | Qoşa «ss»-dən biri DÜŞÜR | hiss + -lər → hislər |
| hiss + -siz | Kökdəki «s»-lərdən biri DÜŞÜR | hiss + -siz → hissiz |
Şəkilçinin saitlə yoxsa samitlə başladığına diqqət et — bu, qoşa samitin yazılışını müəyyən edir.
| Söz + şəkilçi | Düzgün forma | Yanlış forma | Səhvin səbəbi |
|---|---|---|---|
| haqq + -ım | haqqım | haqım | Saitlə başlayan şəkilçidə qoşa «qq» saxlanmalıdır |
| haqq + -ında | haqqında | haqında | Saitlə başlayan şəkilçidə qoşa «qq» saxlanmalıdır |
| fənn + -i | fənni | fəni | Saitlə başlayan şəkilçidə qoşa «nn» saxlanmalıdır |
| fənn + -lər | fənlər | fənnlər | Samitlə başlayan şəkilçidə qoşa «nn»-dən biri düşür |
| sirr + -dən | sirdən | sirrdən | Samitlə başlayan şəkilçidə qoşa «rr»-dən biri düşür |
| hiss + -lər | hislər | hisslər | Samitlə başlayan şəkilçidə qoşa «ss»-dən biri düşür |
| küll + -ün | küllün | külün | Saitlə başlayan «-ün» şəkilçisində qoşa «ll» saxlanır |
Məsələn: «Onun haqqı ödənildi» — saitlə şəkilçi aldığından «haqqı» iki «q» ilə yazılır.
- 1Addım 1 — Yalın forma: Əsas söz: «haqq» (sonda qoşa «qq»). Yalın halda mütləq iki «q» yazılır.
- 2Addım 2 — Şəkilçinin növünü müəyyən et: «-ım» şəkilçisi saitlə başlayır (ı). Qoşa samitin hər iki hərfi saxlanır.
- 3Addım 3 — Nəticə: haqq + -ım = «haqqım» (iki «q» tam qalır). «Haqım» yanlışdır.
- 4Qeyd: İndi samitlə başlayan «-sız» şəkilçisi artıraq: haqq + -sız → «haqsız» (bir «q» düşür). Şəkilçi samitlə başladığı üçün qoşa «qq»-dən biri itirilir.
- 1Addım 1 — Əsas söz: Söz: «hiss» (sonda qoşa «ss»). Yalın halda iki «s» yazılır.
- 2Addım 2 — Samitlə başlayan «-lər» şəkilçisi: «-lər» samitlə başlayır, ona görə ümumi qaydaya əsasən qoşa «ss»-dən biri düşür: hiss + -lər = «hislər».
- 3Addım 3 — Saitlə başlayan «-imiz» şəkilçisi: «-imiz» saitlə başlayır, ona görə qoşa «ss» tam saxlanır: hiss + -imiz = «hissimiz».
- 4Qeyd: «Hiss» xüsusi istisna deyil — bütün qoşa samitli təkhecalı sözlər kimi ümumi qaydaya tabedir. «-siz» şəkilçisində kökdəki «s»-lərdən biri düşür: hiss + -siz = «hissiz».
Qoşa samitlə bitən sözlərə saitlə başlayan şəkilçi (-ım, -in, -i, -ında, -imiz...) qoşulduqda qoşa samit TAM saxlanır: «haqqım», «sirrin», «fənni», «xəttin», «həddini».
«Küll» (bütöv, hamı) sözü yalın halda və saitlə başlayan şəkilçilərdə qoşa «ll» ilə yazılır: «küll», «küllün», «küllə». «Kül» (yanmış maddənin qalığı) tamam fərqli bir sözdür — onları qarışdırma.
Ən çox yol verilən səhv: saitlə başlayan şəkilçidə qoşa samiti unutmaq. Məsələn, «haqım», «sirin», «fəni», «xətin», «hədini» — bunların hamısı yanlışdır. Düzgünü: «haqqım», «sirrin», «fənni», «xəttin», «həddini». Şəkilçi saitlə başlayırsa, qoşa samit mütləq İKİ hərf olaraq qalır.
Şəkilçi saitinin ahənginə diqqət et. «Haqq» qalın saitlidir (-ım, -ında), «sirr/fənn/xətt/hiss/zənn» isə incə saitlidir (-in, -i, -dən). Məsələn, «haqqim» (i→ım olmalı), «xəttın» (ın→in olmalı), «sirrın» (ın→in olmalı) — bunlar şəkilçi ahəng səhvləridir.
Qaydalar
- 1Ərəb mənşəli bəzi təkhecalı sözlər (haqq, sirr, hiss, fənn, hədd, küll, xətt, zənn) yalın halda sonda qoşa samitlə yazılır.
- 2Bu sözlərə saitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda qoşa samitin hər iki hərfi saxlanır: haqq → haqqım, sirr → sirri, fənn → fənni.
- 3Bu sözlərə samitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda qoşa samitlərdən biri düşür: fənn → fənlər, sirr → sirlər, xətt → xətdən, haqq → haqsız.
- 4«Hiss» sözü də ümumi qaydaya tabedir: hiss + -lər = hislər (samitlə başlayan şəkilçidə qoşa «ss»-dən biri düşür), hiss + -siz = hissiz (kökdəki «s»-lərdən biri düşür).
- 5Qoşa samitli sözü səbəbsiz tək samitlə yazmaq səhvdir: yalın halda «hak», «sir», «his» — bunlar yanlış yazılışdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir