az5-1.4· Bölmə 1. Fərd və toplum — Fonetika· ~13 dəq

Q samitinin deyilişi və yazılışı

Q samitinin tələffüzü və sabit yazılışı.

Azərbaycan dilində Q hərfi cingiltili samiti bildirir; tələffüz zamanı səs telləri titrəyir və Q kar k samitinin qoşasıdır. Söz əvvəlində Q aydın və tam tələffüz olunur: qapı, qar, quş, qız kimi sözlərdə bunu aydın eşidirik. Lakin bir çox sözdə söz SONUNDA Q samiti fərqli tələffüz olunur — səs zəifləyir və kar x səsinə yaxınlaşır: papaq sözü danışıqda [papax] kimi, ayaq — [ayax], qulaq — [qulax], otaq — [otax], bayraq — [bayrax] kimi eşidilə bilər. Ancaq bu, yalnız TƏLƏFFÜZ hadisəsidir: yazıda söz sonunda Q hərfi HƏMİŞƏ saxlanılır, X yazılmır. Bu qaydanı bilməmək «papax», «ayax» kimi yazı səhvlərinə gətirib çıxarır. Vacib məqam: söz sonunda tələffüzün zəifləməsi Q-nu kar samitə çevirmir — Q daim cingiltili samit olaraq qalır, sadəcə bəzi mövqelərdə kar səsə bənzər səslənir. Q ilə K-nı qarışdırmaq da geniş yayılmış xətadır: Q — cingiltili, K isə kar samitdir, bunlar fərqli hərflərdir.

Əsas terminlər

Q samiti — Azərbaycan əlifbasında cingiltili samiti bildirən hərf; kar qoşası k-dır. Söz əvvəlində aydın [q], söz sonunda isə çox vaxt zəifləmiş, x səsinə yaxın tələffüz olunur.
cingiltili samit — Tələffüzdə həm küy, həm də səs iştirak edən, səs telləri titrəyən samit. Q bu qrupa daxildir və heç vaxt kar sayılmır.
söz sonu mövqeyi — Sözün son hərfinin yerləşdiyi mövqe. Q samiti bu mövqedə xüsusi tələffüz xüsusiyyəti göstərir — zəifləyib kar x səsinə yaxınlaşır.
tələffüz-yazılış fərqi — Bir sözün deyilişi ilə yazılışının üst-üstə düşməməsi hadisəsi. Papaq sözü [papax] kimi tələffüz olunsa da, yazıda papaq yazılır.
zəifləmə — Söz sonunda cingiltili samitin tələffüzdə kar samitə yaxınlaşması hadisəsi; Q samitində bu, x səsinə yaxınlaşma şəklində baş verir.
kar-cingiltili qoşa — Biri kar, biri cingiltili olan iki samitin cütü. Q-nun kar qoşası K-dır.
Söz sonunda Q-nun tələffüzü
SözYazılışTələffüzQeyd
papaqpapaq[papax]Söz sonu — Q yazıda saxlanılır
ayaqayaq[ayax]Söz sonu — Q yazıda saxlanılır
qulaqqulaq[qulax]Söz sonu — Q yazıda saxlanılır
otaqotaq[otax]Söz sonu — Q yazıda saxlanılır
bayraqbayraq[bayrax]Söz sonu — Q yazıda saxlanılır

Söz sonunda Q hərfi tələffüzdə zəifləyib x-ə yaxınlaşsa da, yazıda heç vaxt dəyişmir.

Söz əvvəlində Q — aydın tələffüz
SözYazılışTələffüzMövqe
qapıqapı[qapı]Söz əvvəli
qarqar[qar]Söz əvvəli
quşquş[quş]Söz əvvəli
qızqız[qız]Söz əvvəli

Söz əvvəlində Q aydın və tam tələffüz olunur, heç bir zəifləmə baş vermir.

✎«Papaq» sözünün tələffüzü və yazılışının müqayisəsi
  1. 1Addım 1 — Sözü yaz: papaq sözünün yazılışı: p-a-p-a-q. Son hərf Q-dur.
  2. 2Addım 2 — Tələffüzü müəyyən et: Söz sonunda Q zəifləyib kar x səsinə yaxınlaşır: [papax].
  3. 3Addım 3 — Yazılış qaydasını tətbiq et: Tələffüzdəki dəyişiklik yazıya təsir etmir — söz HƏMİŞƏ Q ilə yazılır: papaq (papax deyil).
  4. 4Nəticə: Deyiliş [papax], yazılış papaq. Q cingiltili samit olaraq qalır, sadəcə söz sonunda zəif tələffüz olunur.
✎«Qulaq» sözündə Q-nun iki fərqli mövqedə tələffüzü
  1. 1Addım 1 — Sözdəki Q-ları tap: qulaq sözündə iki Q var: biri söz əvvəlində (q-ulaq), biri söz sonunda (qula-q).
  2. 2Addım 2 — Söz əvvəlindəki Q-nu yoxla: Söz əvvəlindəki Q aydın tələffüz olunur: [q]ulaq.
  3. 3Addım 3 — Söz sonundakı Q-nu yoxla: Söz sonundakı Q zəifləyib x-ə yaxınlaşır: qula[x].
  4. 4Nəticə: Tələffüz: [qulax]. Yazılış: qulaq — hər iki Q hərfi yazıda mövqedən asılı olmayaraq saxlanılır.
✎«Bayraq» sözünün düzgün yazılışını tapmaq
  1. 1Addım 1 — Tələffüzü qeyd et: Söz danışıqda [bayrax] kimi tələffüz olunur.
  2. 2Addım 2 — Yazılış qaydasını xatırla: Söz sonunda tələffüzdə eşidilən x səsi heç vaxt yazıda X kimi verilmir — yalnız Q yazılır.
  3. 3Addım 3 — Düzgün yazılışı seç: Düzgün yazılış: bayraq (bayrax deyil).
  4. 4Nəticə: Tələffüz [bayrax], yazılış bayraq. Bu, Azərbaycan dilinin sabit orfoqrafiya qaydasıdır.
💡Qeyd

Q-nun necə tələffüz olunduğunu yoxlamaq üçün sözdəki Q-nun yerinə bax: söz əvvəlində aydın [q], söz sonunda isə çox vaxt zəif, x-ə yaxın səs eşidilir.

🚫Tez-tez səhv

Ümumi xəta: söz sonunda Q-nun tələffüzdə x kimi eşidilməsinə görə onu yazıda da X ilə yazmaq (məsələn, «papax» yazmaq). Bu, orfoqrafik səhvdir — yazıda HƏMİŞƏ Q saxlanılır: papaq, ayaq, qulaq, otaq, bayraq.

🚫Tez-tez səhv

Digər geniş yayılmış xəta: söz sonunda zəif tələffüz olunduğu üçün Q-nu kar samit hesab etmək. Bu yanlışdır — Q HƏMİŞƏ cingiltili samitdir, tələffüzdəki zəifləmə onun növünü dəyişmir.

⚠️Diqqət

Q-nu K ilə qarışdırma: Q cingiltilidir (kar qoşası k-dır), K isə kardır. Hərflər fərqlidir və yazıda bir-birinin əvəzinə istifadə edilə bilməz.

Qaydalar

  1. 1Q cingiltili samitdir; onun kar qoşası K-dır.
  2. 2Söz əvvəlində Q aydın [q] kimi tələffüz olunur: qapı, qar, quş, qız.
  3. 3Söz sonunda Q çox vaxt zəifləyib kar x səsinə yaxınlaşır (məs. papaq→[papax], ayaq→[ayax]), lakin bu YALNIZ tələffüz xüsusiyyətidir.
  4. 4Yazıda söz sonunda Q hərfi HƏMİŞƏ saxlanılır; heç vaxt X ilə əvəz olunmur.
  5. 5Tələffüzdəki zəifləmə Q-nu kar samitə çevirmir — Q daim cingiltili samit olaraq qalır.
  6. 6Q-nu K ilə qarışdırmaq olmaz: Q — cingiltili, K — kar samitdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq