K samitinin deyilişi və yazılışı
K samitinin tələffüzü və sabit yazılışı.
K samiti Azərbaycan dilinin kar samitlərindən biridir: tələffüz zamanı səs telləri titrəmir, yalnız küy eşidilir. K samitinin cingiltili qoşası g-dir — g–k kar-cingiltili cütünü təşkil edir (məsələn, gül–kül). K samiti sözün əvvəlində (kitab, klub, kök), ortasında (əkin, tikan) və sonunda (çörək, inək, kömək) işlənə bilər. Bu sözlərin kök forması — yəni lüğətdəki əsas yazılışı — həmişə K ilə verilir; gündəlik danışıqda söz sonundakı k səsi bəzən yumşaq eşidilsə belə, kökün yazılışı dəyişmir. Alınma (başqa dildən keçmiş) sözlərdə də K samiti sabit saxlanılır: kitab, klub kimi sözlər K ilə yazılır və oxunur. Ən çox rast gəlinən xəta K samitini Q ilə qarışdırmaqdır — K kar, Q isə cingiltili samitdir, buna görə «kitab»ı «qitab», «qapı»nı «kapı» yazmaq orfoqrafik səhvdir.
Əsas terminlər
| Mövqe | Nümunə sözlər |
|---|---|
| Söz əvvəlində | kitab, klub, kök |
| Söz ortasında | əkin, tikan |
| Söz sonunda | çörək, inək, kömək |
K samiti sözün istənilən mövqeyində işlənə bilər; kök formada həmişə K ilə yazılır.
| Yanlış yazılış | Doğru yazılış | İzah |
|---|---|---|
| qitab | kitab | «Kitab» alınma sözdür, K samiti ilə yazılır, Q ilə yox. |
| kapı | qapı | «Qapı» sözü Q samiti ilə yazılır; K ilə yazmaq səhvdir. |
| kulak | qulaq | «Qulaq» sözü Q samiti ilə yazılır, K ilə yox. |
| çörəg | çörək | Kök forma K ilə bitir; tələffüzdə yumşaq eşidilsə də, yazıda K saxlanılır. |
K kar, Q isə cingiltili samitdir — onları qarışdırmaq orfoqrafik xətaya səbəb olur.
- 1Addım 1 — Tələffüzü dinlə: «Çörək» sözünün son səsi gündəlik danışıqda bəzən yumşaq, [y]-ə yaxın eşidilə bilər.
- 2Addım 2 — Kök formanı yoxla: Sözün lüğətdəki əsas (kök) forması necə yazılır? — «çörək», K ilə.
- 3Addım 3 — Nəticə: Tələffüzdə yumşaqlıq olsa da, kök formanın yazılışı dəyişmir: doğru yazılış «çörək»dir, «çörəy» yaxud «çörəg» deyil.
- 1Addım 1 — Səsi tələffüz et: «Qapı» sözünün ilk səsini uzadaraq tələffüz et və boğazına diqqət et.
- 2Addım 2 — Titrəməni yoxla: Səs telləri titrəyir — bu o deməkdir ki, ilk səs cingiltilidir, kar deyil.
- 3Addım 3 — Hərfi seç: K kar samit olduğu üçün bu hərf ola bilməz; cingiltili samit olan Q düzgün seçimdir.
- 4Nəticə: Söz «qapı» kimi yazılır, «kapı» yazılışı yanlışdır.
- 1Addım 1 — Sözü hərflərinə ayır: ə-k-i-n-ç-i → samitlər: k, n, ç.
- 2Addım 2 — K-nın mövqeyini tap: K samiti sözün ikinci hərfidir — nə əvvəldə, nə sonda, söz ortasındadır.
- 3Addım 3 — Növünü müəyyən et: K kar samitdir (səs telləri titrəmir); n cingiltili, ç isə kar samitdir.
- 4Nəticə: «Əkinçi» sözündə K ortada yerləşir və kar samitdir; sözün kök yazılışı dəyişmədən K ilə qalır.
K samitinin kar olduğunu yoxlamaq üçün boğazına barmağını qoyub k səsini uzat — titrəmə hiss etməyəcəksən, çünki k kar samitdir.
Tez-tez edilən səhv: kök formada K olan sözləri G və ya Y ilə yazmaq — məsələn «çörəg» yaxud «çörəy» yanlışdır. Danışıqda yumşaq eşidilsə də, kök forması həmişə K ilə yazılır: çörək.
K və Q-nu qarışdırmaq geniş yayılmış xətadır. K kar, Q isə cingiltili samitdir — fərqli hərflər və fərqli səslərdir. «Kitab»ı «qitab», «qapı»nı «kapı» yazmaq orfoqrafik səhvdir.
K samitinin cingiltili qoşası yalnız g-dir, q deyil. Q ayrıca cingiltili samitdir və öz sözlərində (qapı, qab, torpaq) işlənir.
Qaydalar
- 1K samiti kar samitdir — tələffüz zamanı səs telləri titrəmir, yalnız küy eşidilir.
- 2K samitinin cingiltili qoşası g-dir: g–k cütü (məsələn, gül–kül).
- 3Sözlərin kök (lüğəvi) forması K ilə yazılır: çörək, inək, kömək, əkin, kitab, klub.
- 4Danışıqda söz sonundakı k səsi bəzən yumşaq eşidilsə də, kök formanın yazılışında K sabit qalır — tələffüz dəyişsə də yazılış dəyişmir.
- 5Alınma sözlərdə K samiti sabit saxlanılır: kitab, klub və s.
- 6K və Q fərqli samitlərdir — K kar, Q cingiltilidir; onları qarışdırmaq orfoqrafik xətaya səbəb olur (kitab≠qitab, qapı≠kapı).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir