az5-1.2· Bölmə 1. Fərd və toplum — Fonetika· ~13 dəq

Sözlərdə samitlərin deyilişi və yazılışı

Kar/cingiltili samitlər və qoşalıqları.

Azərbaycan dilindəki samitlər tələffüz zamanı səsin iştirakına görə iki qrupa bölünür: kar samitlər və cingiltili samitlər. Kar samitlər tələffüz edilərkən yalnız küy eşidilir, səs telləri titrəmir: p, t, k, s, ş, f, x, h, ç. Cingiltili samitlər isə həm küy, həm də səs iştirakı ilə tələffüz edilir, səs telləri titrəyir: b, d, g, q, z, j, v, ğ, c, m, n, l, r, y. Bəzi samitlər bir-birinin «cüt» — yəni qoşa — variantıdır: b–p, d–t, g–k, q–k, z–s, c–ç. Bu qoşalarda bir üzv cingiltili, digəri kardır. Sözdə samitin növünü müəyyən etmək üçün həmin samitin öz özündə tələffüzünü yoxlamaq kifayətdir: əgər boğazda titrəmə hiss edirsənsə, samit cingiltilidir.

📌Nümunə

Məsələn, «bağ» sözündə b (cingiltili), ğ (cingiltili), «top» sözündə t (kar), p (kar) samitləridir.

Əsas terminlər

samit — Tələffüz zamanı havanın ağızda maneəyə rast gəldiyi səs; sait ilə birlikdə sözün fonetik əsasını təşkil edir.
kar samit — Tələffüzdə yalnız küy eşidilən, səs telləri titrəməyən samit. Azərbaycan dilində 9 kar samit var: p, t, k, s, ş, f, x, h, ç.
cingiltili samit — Tələffüzdə həm küy, həm də səs iştirak edən, səs telləri titrəyən samit. Azərbaycan dilində 14 cingiltili samit var: b, d, g, q, z, j, v, ğ, c, m, n, l, r, y.
kar–cingiltili qoşa — Tələffüz baxımından bir-birinə yaxın olan, biri kar digəri cingiltili olan iki samit cütü. Məsələn: b–p, d–t, g–k, z–s, c–ç.
səs telləri — Boğazda yerləşən, titrəyəndə səs yaradan üzv. Cingiltili samitləri tələffüz edərkən titrəyir, kar samitlərdə titrəmir.
küy — Samitləri tələffüz edərkən havanın maneəyə sürtünməsindən yaranan səs. Hər iki növ samitdə — həm karda, həm cingiltilidə — küy olur.
Kar və cingiltili samitlər
NövSamitlərTələffüz əlaməti
Karp, t, k, s, ş, f, x, h, çYalnız küy; səs telləri titrəmir
Cingiltilib, d, g, q, z, j, v, ğ, c, m, n, l, r, yKüy + səs; səs telləri titrəyir

Azərbaycan dilində 9 kar, 14 cingiltili samit var.

Kar–cingiltili qoşalıqlar
CingiltiliKar qoşasıNümunə söz (cingiltili)Nümunə söz (kar)
bpbalpal
dtdaştaş
gkgülkül
qkqabkab
zszəngsəng
cçcançan

Hər qoşada bir üzv cingiltili, digəri kardır. Q və g hər ikisi k ilə qoşa təşkil edir.

Kar qoşası olmayan cingiltili samitlər
SamitNövüQeydi
mCingiltiliKar qoşası yoxdur
nCingiltiliKar qoşası yoxdur
lCingiltiliKar qoşası yoxdur
rCingiltiliKar qoşası yoxdur
yCingiltiliKar qoşası yoxdur
vCingiltiliKar qoşası yoxdur
ğCingiltiliKar qoşası yoxdur
jCingiltiliKar qoşası yoxdur

Bu 8 samit yalnız cingiltilidir; onların heç birinin kar qoşası mövcud deyil.

✎«Məktəb» sözündəki samitlərin növ təhlili
  1. 1Addım 1 — Sözü hərflərə ayır: m – ə – k – t – ə – b → samitlər: m, k, t, b
  2. 2Addım 2 — Hər samiti yoxla: titrəmə varmı?: m: titrəyir → cingiltili; k: titrəmir → kar; t: titrəmir → kar; b: titrəyir → cingiltili
  3. 3Addım 3 — Nəticə: «Məktəb» sözündə 2 kar samit (k, t), 2 cingiltili samit (m, b) var.
✎«Tərəfdaş» sözündəki samitlərin sayılması
  1. 1Addım 1 — Bütün samitləri müəyyən et: t – ə – r – ə – f – d – a – ş → samitlər: t, r, f, d, ş
  2. 2Addım 2 — Növlərə ayır: Kar: t, f, ş (cəmi 3); Cingiltili: r, d (cəmi 2)
  3. 3Addım 3 — Nəticə: «Tərəfdaş» sözündə 3 kar samit, 2 cingiltili samit var.
💡Qeyd

Bir samitin kar yoxsa cingiltili olduğunu öyrənmək üçün barmağını boğazına qoy və həmin səsi uzat. Titrəmə hiss edirsənsə — cingiltidir; hiss etmirsənsə — kardır.

🚫Tez-tez səhv

Ümumi xəta: m, n, l, r, y samitlərini kar saymaq. Bu samitlər tam cingiltilidir və heç birinin kar qoşası yoxdur. Yalnız b–p, d–t, g–k, q–k, z–s, c–ç cütlərinin qoşası mövcuddur.

⚠️Diqqət

«Uzun» samit növü yoxdur! Samitlər yalnız iki növə bölünür: kar və cingiltili. «Uzun», «qısa», «açıq» kimi təsnifatlar saitlərə aiddir.

Qaydalar

  1. 1Kar samitlər: p, t, k, s, ş, f, x, h, ç — tələffüzdə yalnız küy eşidilir, səs telləri titrəmir.
  2. 2Cingiltili samitlər: b, d, g, q, z, j, v, ğ, c, m, n, l, r, y — tələffüzdə həm küy, həm səs iştirak edir.
  3. 3Kar–cingiltili qoşalıqlar: b–p, d–t, g–k (q–k), z–s, c–ç.
  4. 4Sözdə samitin növünü müəyyən etmək üçün o samitin boğazda titrəmə verib-vermədiyini yoxla.
  5. 5M, n, l, r, y, v, ğ, j samitlərinin kar cütü yoxdur — bunlar yalnız cingiltilidir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq