Sözlərdə saitlərin yazılışı
Müəllim, ailə, saat tipli sözlər və heca sayı.
Azərbaycan dilinin öz sözlərinin əksəriyyətində iki sait yanaşı gəlmir; lakin ərəb və fars mənşəli alınma sözlərin bir qismində iki sait üst-üstə düşür. Bu sözlər yazıldığı kimi deyilir: hər iki sait ayrıca tələffüz olunur.
Məsələn, «mü-əl-lim» sözü 3 hecalıdır — «ü» və «ə» hər biri öz hecasını təşkil edir; «a-i-lə» sözü 3 hecalı, «sa-at» sözü isə 2 hecalıdır. Yazılışda bu sözlərdə iki sait hərfi yanaşı yazılır: müəllim, ailə, saat, maaş, zəif. Tələffüzdə bəzən iki saiti birləşdirib «müəllim»i «müllim» kimi söyləmək yanlışdır — yazılışla tələffüz arasında uyğunsuzluq yaratmamaq üçün hər sait ayrıca oxunmalıdır. Heca sayını düzgün tapmaq üçün sözdəki sait sayını saymaq kifayətdir: neçə sait varsa, bir o qədər heca var. Məsələn, «maaş» sözündə «a», «a», «ş» — iki sait var, deməli «ma-aş» kimi 2 hecalıdır.
Əsas terminlər
| Söz | Yanaşı saitlər | Sait sayı | Heca sayı | Hecelənmə |
|---|---|---|---|---|
| müəllim | ü – ə | 3 (ü, ə, i) | 3 | mü-əl-lim |
| ailə | a – i | 3 (a, i, ə) | 3 | a-i-lə |
| saat | a – a | 2 (a, a) | 2 | sa-at |
| maaş | a – a | 2 (a, a) | 2 | ma-aş |
| zəif | ə – i | 2 (ə, i) | 2 | zə-if |
Qoşa saitli sözlərdə hər yanaşı sait ayrı hecaya düşür; sait sayı heca sayını müəyyən edir.
| Söz | Saitlər | Saitlər yanaşıdırmı? | Qoşa saitlidirmi? |
|---|---|---|---|
| saat | a, a | Bəli — aralarında samit yoxdur | Bəli |
| ailə | a, i, ə | a ilə i yanaşıdır | Bəli |
| zəif | ə, i | Bəli — aralarında samit yoxdur | Bəli |
| kitab | i, a | Xeyr — aralarında «t» samiti var | Xeyr |
| dəftər | ə, ə | Xeyr — aralarında «ft» var | Xeyr |
| sinif | i, i | Xeyr — aralarında «n» samiti var | Xeyr |
«Qoşa saitli» o deməkdir ki, iki sait arasında heç bir samit yoxdur.
| Bölgü forması | Düzgündürmü? | Səbəb |
|---|---|---|
| mü-əl-lim | Bəli | Hər heca ən azı bir sait ehtiva edir |
| ma-aş | Bəli | Hər sait ayrı hecaya düşür |
| a-i-lə | Bəli | Yanaşı a, i saitləri ayrı hecelərə bölünür |
| m-aaş | Xeyr | «m» samiti tək heca ola bilməz — heca mütləq sait istəyir |
| maa-ş | Xeyr | İki sait bir hecaya sıxışdırılır; «ş» tək heca olmaz |
| müəl-lim | Xeyr | «ü» və «ə» ayrı hecelərə düşməlidir |
Heca mütləq bir sait ehtiva etməlidir; tək samitdən ibarət heca olmur.
- 1Addım 1 — Saitləri tap: m-ü-ə-l-l-i-m → sait hərflər: ü, ə, i — cəmi 3 sait.
- 2Addım 2 — Heca sayını müəyyən et: Sait sayı = heca sayı → 3 sait = 3 heca.
- 3Addım 3 — Hecelərə böl: mü | əl | lim → mü-əl-lim. «ü» və «ə» yanaşı sait olduğundan ayrı hecelərə düşür.
- 4Addım 4 — Yanaşı saitləri müəyyən et: Sözün əvvəlində «ü» ilə «ə» arasında samit yoxdur — bunlar qoşa saitdir. «ə» ilə «i» arasında isə «ll» samitləri var — onlar yanaşı deyil.
- 5Nəticə: «Müəllim» qoşa saitli sözdür (yanaşı saitlər: ü–ə); 3 hecalıdır: mü-əl-lim.
- 1Addım 1 — Saitləri tap: a-i-l-ə → sait hərflər: a, i, ə — cəmi 3 sait.
- 2Addım 2 — Yanaşı sait varmı?: «a» ilə «i» arasında heç bir samit yoxdur → bunlar yanaşı saitlərdir, söz qoşa saitlidir.
- 3Addım 3 — Hecelərə böl: a | i | lə → a-i-lə. Yanaşı «a» və «i» hər biri öz hecasını əmələ gətirir.
- 4Nəticə: «Ailə» qoşa saitli sözdür (yanaşı saitlər: a–i); 3 hecalıdır: a-i-lə.
Sözdəki sait sayını say — bir o qədər heca var. Məsələn: «maaş»da 2 sait (a, a) → 2 heca (ma-aş); «müəllim»də 3 sait (ü, ə, i) → 3 heca (mü-əl-lim).
Çox yayılmış xəta: «müəllim»i «müllim» kimi tələffüz etmək. Yanaşı gələn «ü» və «ə» saitlərini birləşdirib bir səs kimi oxumaq yanlışdır — hər sait ayrıca, öz səsi ilə tələffüz olunmalıdır.
Hecelənmədə tez-tez edilən xəta: samiti tək heca kimi bölmək (məsələn, «m-aaş» və ya «zəi-f»). Heca mütləq bir sait ehtiva etməlidir; yalnız samitdən ibarət heca olmur. Düzgün bölgü: ma-aş, zə-if.
Diqqət: «kitab», «sinif», «dəftər» sözlərinin saitləri yanaşı deyil — onların arasında samitlər var. Yanaşı olmayan saitlər qoşa sait sayılmır; söz qoşa saitli hesab edilmir.
Qaydalar
- 1Alınma sözlərdə iki sait hərfi yanaşı gələ bilər: müəllim, ailə, saat, maaş, zəif — bunlar olduğu kimi yazılır.
- 2Bu sözlərdə hər sait ayrıca tələffüz olunur; iki saiti birləşdirib bir kimi oxumaq yanlışdır.
- 3Sözdəki heca sayı sait sayına bərabərdir: neçə sait varsa, bir o qədər heca var.
- 4Qoşa saitli sözlər hecelənərkən saitlər ayrı hecelərə düşür: mü-əl-lim (3 heca), a-i-lə (3 heca), sa-at (2 heca).
- 5Tələffüzlə yazılış arasında fərq olsa da, bu sözlər imlada qısaldılmadan — tam hərf tərkibiylə — yazılır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir