Həmcins üzvlər
Cümlənin həmcins üzvləri, ümumiləşdirici sözlər, həmcins üzvlərin bağlanma yolları və durğu işarələri.
Həmcins üzvlər cümlədə eyni suala cavab verən, eyni cümlə üzvü ilə (adətən eyni sözlə) eyni cür əlaqələnən və bərabərhüquqlu olan üzvlərdir. Cümlənin istənilən üzvü — mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin, zərflik — həmcins ola bilər: «Kitab, dəftər və qələm aldım» (həmcins tamamlıqlar). Həmcins üzvlər bir-biri ilə ya yalnız sadalama (intonasiya), ya bağlayıcılarla (və, həm, ya, ya da, gah, nə, lakin, amma) bağlanır. Durğu işarələri: bağlayıcısız sadalanan həmcins üzvlər arasında vergül qoyulur (Bağda alma, armud, heyva var); «və, ilə» bağlayıcısı tək işlənəndə ondan əvvəl vergül qoyulmur (alma və armud); təkrarlanan bağlayıcılarla (həm... həm, ya... ya, gah... gah, nə... nə) bağlananda hər təkrardan əvvəl vergül qoyulur (həm oxudu, həm yazdı). Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərin ümumi adını bildirir; o, həmcins üzvlərdən əvvəl gələrsə, ondan sonra iki nöqtə (Stolun üstündə hər şey var idi: kitab, dəftər, qələm), sonra gələrsə, həmcins üzvlərdən sonra tire qoyulur (Kitab, dəftər, qələm — hər şey stolda idi).
Məsələn: «Həm dağlar, həm çöllər yaşıllaşdı» cümləsində «dağlar» və «çöllər» həmcins mübtədadır, təkrarlanan «həm» bağlayıcısı ilə bağlandığı üçün ikinci «həm»dən əvvəl vergül qoyulur.
Əsas terminlər
| Hal | Qayda | Nümunə |
|---|---|---|
| Bağlayıcısız sadalama | Vergül qoyulur | Bağda alma, armud, heyva var |
| Tək «və», «ilə» | Vergül qoyulmur | alma və armud |
| Təkrar «həm... həm» | Hər təkrardan əvvəl vergül | həm oxudu, həm yazdı |
| Təkrar «ya... ya» | İkinci «ya»dan əvvəl vergül | ya alma, ya armud |
| Təkrar «gah... gah» | Hər təkrardan əvvəl vergül | gah güldü, gah ağladı |
| Təkrar «nə... nə» | Hər təkrardan əvvəl vergül | nə oxudu, nə yazdı |
Birinci təkrarlanan bağlayıcıdan əvvəl vergül qoyulmur; vergül yalnız sonrakı təkrarlardan əvvəl qoyulur.
| Mövqe | Durğu işarəsi | Nümunə |
|---|---|---|
| Ümumiləşdirici söz əvvəldə | İki nöqtə (:) | Stolda hər şey var idi: kitab, dəftər, qələm |
| Ümumiləşdirici söz sonda | Tire (—) | Kitab, dəftər, qələm — hər şey stolda idi |
| Əvvəldə + cümlə davam edir | İki nöqtə, sadalamadan sonra tire | Hər şey: dağlar, çaylar — qarın altında idi |
Hər iki halda sadalanan həmcins üzvlərin öz arasında vergül saxlanılır.
- 1Həmcins üzvləri tap: «alma», «armud», «heyva» eyni suala (nə var?) cavab verir, bərabərhüquqludur — həmcins mübtədadır.
- 2Bağlayıcıları yoxla: «alma» ilə «armud» arasında bağlayıcı yoxdur; «armud» ilə «heyva» arasında tək «və» var.
- 3Bağlayıcısız yerə vergül qoy: «alma» ilə «armud» bağlayıcısız sadalanır, ona görə aralarına vergül qoyulur: «alma, armud».
- 4Tək «və»ni boş saxla: «armud və heyva» tək «və» ilə bağlanıb; «və»dən əvvəl vergül qoyulmur.
- 5Nəticə: «Bağda alma, armud və heyva var.» — yalnız bir vergül.
- 1Ümumiləşdirici sözü tap: «hər şey» həmcins üzvlərin ümumi adını bildirir və onlardan əvvəl gəlir.
- 2Düzgün durğu işarəsini seç: Ümumiləşdirici söz əvvəldə olduğu üçün ondan sonra iki nöqtə qoyulur, tire yox.
- 3Sadalamanı ayır: «kitab, dəftər, qələm» bağlayıcısız sadalanır, ona görə aralarına vergül qoyulur.
- 4Nəticə: «Hər şey: kitab, dəftər, qələm — stolda idi.»
Tək işlənən «və»dən əvvəl vergül qoymayın: «oturdu və danışdı» düzgündür, «oturdu, və danışdı» səhvdir. Vergül yalnız bağlayıcısız sadalamada və təkrarlanan bağlayıcıdan əvvəl qoyulur.
Ümumiləşdirici sözün mövqeyinə diqqət edin: əvvəldədirsə iki nöqtə (hər şey: ...), sondadırsa tire (... — hər şey). Sadalanan üzvlərdən sonra vergül yox, iki nöqtədən əvvəl artıq vergül də qoyulmur.
«lakin oxudu, lakin yazdı» kimi cümlələri ayrı cümlələrlə qarışdırmayın: «lakin» yalnız eyni üzvləri («yorğun, lakin xoşbəxt») bağlayanda həmcins olur; iki ayrı mübtəda-xəbər qrupunu bağlayırsa, bu, tabesiz mürəkkəb cümlədir, həmcins üzv deyil.
Qaydalar
- 1Həmcins üzvlər eyni suala cavab verir, eyni üzvlə eyni cür əlaqələnir və bərabərhüquqludur.
- 2Cümlənin hər bir üzvü (mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin, zərflik) həmcins ola bilər.
- 3Bağlayıcısız sadalanan həmcins üzvlər arasında vergül qoyulur; tək işlənən «və, ilə»dən əvvəl vergül qoyulmur.
- 4Təkrarlanan bağlayıcılarla (həm... həm, ya... ya, nə... nə, gah... gah) bağlananda hər təkrardan əvvəl vergül qoyulur.
- 5Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən əvvəldirsə sonra iki nöqtə, sonradırsa həmcins üzvlərdən sonra tire qoyulur.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir